Στη Ρωσία από το 1869, μετά από προσπάθειες ακαδημαϊκών και την επιμονή πολλών γυναικών, τα πανεπιστήμια και άλλες ανώτατες σχολές δεχόταν γυναίκες φοιτήτριες ως “ακροάτριες”. Οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα να παρακολουθούν διαλέξεις χωρίς όμως να τους επιτρέπεται να δίνουν εξετάσεις και να παίρνουν πτυχίο. Οι άντρες – φοιτητές σφύριζαν όταν αυτές εμφανίζονταν στις αίθουσες των πανεπιστημίων και τις ειρωνεύονταν, λέγοντάς τους πολλά υποτιμητικά και κακεντρεχή σχόλια. Αυτές οι συνθήκες δεν σταμάτησαν τη Ναντιέζντα Σούσλοβα που στόχος της ήταν να γίνει γιατρός. Το 1864, στα είκοσι ένα της χρόνια πήγε στη Ζυρίχη για να σπουδάσει ιατρική.

“Όταν έφτασα στη Ζυρίχη με απέρριψαν κατηγορηματικά, λέγοντάς μου ότι γυναίκα – φοιτήτρια είναι κάτι το ανήκουστο. Οι κύριοι καθηγητές της ιατρικής σχολής σχημάτισαν ειδική επιτροπή για να αποφασίσει για το θέμα μου. Ο καθηγητής Μπρόμερ με χαιρεκακία μου ανακοίνωσε την απόφαση “Δεχόμαστε τη δεσποινίδα Σούσλοβα ως φοιτήτρια στο πανεπιστήμιο μας μόνο και μόνο γιατί αυτή η πρώτη προσπάθεια μιας γυναίκας θα είναι και η τελευταία”. Ω! Πόσο λάθος κάνουν! Θα με ακολουθήσουν χιλιάδες γυναίκες!” (απόσπασμα από το ημερολόγιο της Ν. Σούσλοβα)

Την ίδια εκείνη μέρα που έγινε δεκτή από το πανεπιστήμιο έξω από το διαμέρισμά της στη Ζυρίχη μαζεύτηκαν Ελβετοί φοιτητές που σφύριζαν και έριχναν πέτρες στα παράθυρα του διαμερίσματος της σπάζοντας τα τζάμια. Όταν το 1867 στα είκοσι τέσσερα της χρόνια ήταν έτοιμη να δώσει εξετάσεις για να πάρει τον τίτλο του γιατρού, στη Ζυρίχη έφτασαν επιστήμονες από τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιταλία για εξετάσουν τις γνώσεις της. Η Ναντιέζντα Σούσλοβα πήρε το πτυχίο της Ιατρικής και τον τιμητικό τίτλο της πρώτης γυναίκας γιατρού στη Ρωσία.

Η Νατιέζντα Σούσλοβα είναι χαρακτηριστική εκπρόσωπος της γενιάς του 60 του 19ου αιώνα, οι άνθρωποι αυτοί προέρχονταν από διάφορα κοινωνικά στρώματα ήταν μορφωμένοι και οικονομικά ανεξάρτητοι, στη Ρωσία τους ονόμαζαν ραζνοτσίντσι (Разночинцы). Ήταν η ριζοσπαστική νεολαία που είχε όραμα για τη ρωσική κοινωνία την ελευθερία και τη χειραφέτηση των γυναικών. Οι νέοι αυτοί άνθρωποι στρέφονταν στην επιστήμη και την ελευθερία.

“_Με αποκαλείται φαντασιόπληκτη, ρωτάτε τι θέλω από τη ζωή; Δεν θέλω ούτε να εξουσιάζω, ούτε να υποτάσσομαι, δεν θέλω να κοροϊδεύω, ούτε να προσποιούμαι, δεν θέλω να κοιτάζω ποια είναι η γνώμη των άλλων, να διεκδικώ αυτό που με συμβουλεύουν οι άλλοι, όταν αυτό δεν το έχω ανάγκη η ίδια. Δεν έχω συνηθίσει στα πλούτη, εμένα προσωπικά δεν μου χρειάζονται, γιατί να τα επιζητώ, μόνο επειδή κάποιοι θεωρούν ότι αφού αρέσουν στον καθένα θα πρέπει να αρέσουν και σε μένα;(…) Για κάτι που δεν μου είναι απαραίτητο εμένα της ίδιας, δεν θυσιάζω τίποτα, όχι μόνο δεν θυσιάζω τον εαυτό μου, αλλά ούτε το μικρότερο καπρίτσιο μου. θέλω να είμαι ανεξάρτητη και να ζήσω με τον δικό μου τρόπο (…) Δεν θέλω να ζητάω από κανέναν τίποτα, θέλω να μην εμποδίζω την ελευθερία κανενός και θέλω να είμαι κι η ίδια ελεύθερη” (Απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Νικολάι Τσερνισέβσκι . Τι να κάνουμε;)

Ο Φιόντορ Ντοστογιέβσκι αλληλογραφούσε με τη Νατιέζντα Σούσλοβα και όχι μόνο τη σεβόταν και τη θαύμαζε αλλά μάθαινε πολλά από αυτήν για την νέα γενιά και τις αντιλήψεις της, στρέφοντας το ενδιαφέρον του σε αυτούς τους πρωτοπόρους νέους ανθρώπους που είχαν όραμα την εξέλιξη και την καλλιέργεια.

Η Νατιέζντα Σούσλοβα με την επιμονή και το λαμπρό μυαλό της αναδείχθηκε σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές προσωπικότητες της εποχής της, των προικισμένων γυναικών που δεν τις συνέθλιψε το βάρος του γάμου, της μικροαστικής υποκρισίας και των προκαταλήψεων

Το άρθρο Nατιέζντα Προκόφιεβνα Σούσλοβα (1843-1918) – Η πρώτη γιατρός της Ρωσίας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Οι κοροϊδίες για το ονειροπόλο κορίτσι είναι πολλές, σκληρές και καθημερινές. Όμως μια μέρα φάνηκε μακριά στον ορίζοντα το καράβι με τα πορφυρά πανιά, όπως ακριβώς το είχε φανταστεί το ονειροπόλο κορίτσι. Τα πορφυρά πανιά είναι το σύμβολο των νεανικών ονείρων και το σύμβολο της φαντασμαγορικής γιορτής των τελειόφοιτων στην Αγία Πετρούπολη.

Η γιορτή αυτή γίνεται στις 24 Ιουνίου, στις πλατείες, στους ποταμούς και στα κανάλια της Αγίας Πετρούπολης με συναυλίες, μουσικές, πυροτεχνήματα και βόλτες ως το πρωί, στη μαγεία των λευκών νυχτών του Ιουνίου, όταν ο ήλιος χάνεται για δυο ώρες μόνο.

Η πόλη κατευοδώνει τα παιδιά της με πανιά πορφυρά στο ταξίδι με τα πολλά όνειρα. 

Το άρθρο Τα πορφυρά πανιά – η γιορτή των τελειόφοιτων εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Στη ρωσική γλώσσα, που ανήκει στη σλαβική ομάδα των ινδοευρωπαϊκων γλωσσών, η αρκούδα ονομάζεται медведь (μιετβιέντ). Η ετυμολογία της λέξης αυτής δείχνει ότι αρχικά σήμαινε “αυτός που τρώει μέλι”. Είναι δηλαδή ένας ευφημισμός ,τον οποίο χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Σλάβοι, για να μην κατονομάσουν  το ζώο με το πραγματικό του όνομα. Ο ευφημισμός αυτός προέρχεται από την πρωτοσλαβική για αυτό και συναντάται σε πολλές σλαβικές γλώσσες .

Οι αρχαίοι Σλάβοι εκτός από πολλές δοξασίες σχετικά με δαιμόνια είχαν και αντιλήψεις περί θεού. Ένας σημαντικός θεός των αρχαίων Σλάβων ήταν ο Βέλες (ή Βόλος ή Βλας) που ήταν ο θεός των κοπαδιών, που όμως σχετιζόταν και με τη λατρεία των νεκρών προγόνων. Ο θεός αυτός είχε συχνά μορφή αρκούδας που είχε υπερφυσικές δυνάμεις και ικανότητες. Μια από τις ικανότητες αυτές ήταν να ακούει από οποιαδήποτε απόσταση έτσι οι αρχαίοι Σλάβοι κατέφευγαν στον ευφημισμό “αυτός που τρώει μέλι”, ήταν δηλαδή μια απαγόρευση που σχετιζόταν με τις δοξασίες για τη δύναμη που έχει η αρκούδα αλλά και με τις θρησκευτικές πρακτικές και την ιεροποίησή της. Έτσι όταν με την πάροδο των χρόνων η λέξη медведь (αυτός που τρώει μέλι) έγινε η κύρια ονομασία του ζώου, η λέξη αυτή θεωρήθηκε και πάλι ταμπού για αυτό και αντικαταστάθηκε από άλλες λέξεις ,προσωνύμια και ευφημισμούς όπως: ο στραβοπόδαρος (косолапый), ο καφετής (бурый), αλλά και όνομα, έτσι ώστε να  αποφεύγεται να κατονομαστεί με το πραγματικό του όνομα. Για αυτό και στα ρωσικά λαϊκά παραμύθια η αρκούδα έχει όνομα και πατρώνυμο, το πιο συνηθισμένο είναι Μιχαήλ ή Μιχάηλο και το χαϊδευτικό του Μίσα και το πατρώνυμο Ποτάπιτς ή Ιβάνοβιτς.

“Μια φορά ήταν ένα μικρό κοριτσάκι που έφυγε από το σπίτι του και χάθηκε στο δάσος. Εκεί που έψαχνε τον δρόμο για να γυρίσει πίσω, είδε στο δάσος ένα σπιτάκι. Η πόρτα ήταν ανοιχτή. Κοιτάζει και τι να δει; Στο σπιτάκι δεν ήταν κανείς! Στο σπιτάκι αυτό ζούσαν τρεις αρκούδες: ο μπαμπάς αρκούδος, που τον έλεγαν Μιχαήλ Ιβάνοβιτς, και ήταν μεγαλόσωμος και μαλλιαρός, η μαμά αρκούδα, που ήταν πιο μικρόσωμη, και την έλεγαν Ναστάσια Πετρόβνα, και το μικρό τους αρκουδάκι, που το έλεγαν Μιτούσκα. Οι αρκούδες δεν ήταν στο σπίτι, είχαν πάει περίπατο στο δάσος.”

(Απόσπασμα από το ρωσικό λαϊκό παραμύθι “Οι τρεις αρκούδες”)

Στα ρωσικά λαϊκά παραμύθια η αρκούδα παίρνει ανθρώπινη μορφή, έχει οικογένεια και μια σειρά από χαρακτηριστικά που προξενούν σεβασμό και συμπάθεια στους ανθρώπους. Ο Μιχαήλ Ποτάπιτς σκέφτεται, τσακώνεται και έρχεται κοντά με τον άνθρωπο. Είναι καλοκάγαθος για αυτό και στο τέλος του παραμυθιού ο άνθρωπος, είτε είναι χωρικός είτε ένα μικρό κοριτσάκι, ξεγελούν τον ευκολόπιστο Μιχαήλ Ποτάπιτς.

Για πολλές εθνότητες της ρωσικής ομοσπονδίας η μορφή της αρκούδας είναι ιερή. Οι Εβένοι, ένας από τους ιθαγενείς λαούς της Σιβηρίας, έχουν πολλές τελετουργίες που είναι αφιερωμένες στο αφεντικό της ταϊγκά , όπως ονομάζουν την αρκούδα. Πιστεύουν ότι είναι πρόγονος του ανθρώπου και λατρεύεται σαν θεότητα. Η αρκούδα ως αρχέτυπο,τα ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά της και οι περιγραφικές ονομασίες της, είναι κοινό σημείο αναφοράς που ενώνει τους Ρώσους, ένα λαό σλαβικό, με τους ιθαγενείς λαούς της Ασιατικής Ρωσίας. Το σύμβολο αυτό ενσωματώνει τις αντιλήψεις των Ρωσιανών, των υπηκόων της Ρωσικής ομοσπονδίας, δημιουργώντας κοινή νοοτροπία.

Στη δυτική Ευρώπη η μορφή της απειλητικής αρκούδας χρησιμοποιήθηκε, και χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα, για να προσωποποιηθεί η Ρωσία. Μετά την επανάσταση του 1917 και ιδιαίτερα την εποχή του μεσοπολέμου η αρκούδα σηματοδοτούσε τη Ρωσία σαν μια χώρα επιθετική, βάρβαρη, απολίτιστη και αιμοδιψή.

“Ο δορυφόρος ήταν για τη χώρα μας σοκ, γιατί πάντα θεωρούσαμε τη Ρωσία μεγάλη, εξαιρετικά δυνατή και αδέξια αρκούδα. Η αρκούδα διέλυσε τους Ναζί, η αρκούδα μπορούσε να παράγει απίστευτες ποσότητες ατσάλι αλλά εμείς είχαμε αυτό που η αρκούδα δεν είχε: μυαλό και ευστροφία. Και να που ξυπνάμε ένα ωραίο πρωινό και βλέπουμε ότι μας ξεπέρασε στο διάστημα.

(Τσαρλς Κραουτχάμμερ , Αμερικανός πολιτικός αναλυτής)

Οι ίδιοι οι Ρώσοι πολλές φορές  δίνουν στη χώρα τους τη μορφή αρκούδας, με διαφορετικά όμως χαρακτηριστικά. Μια αρκούδα που είναι στιβαρή, ανθεκτική, επίμονη και δυνατή.

Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι πολύ σημαντικά για τους αθλητές και ίσως δεν είναι τυχαίο που η μασκότ των Ολυμπιακών αγώνων του 1980, που έγιναν στη Μόσχα, ήταν ο μικρός, χαμογελαστός αρκούδος Μίσα. Μιχαήλ ή Μίσα ή Μισούτα όπως τον ονομάζει ο ρωσικός λαός στα λαϊκά του παραμύθια. Ο χαριτωμένος Μίσα αγαπήθηκε πολύ σε όλο τον κόσμο και κατάφερε, μαζί με την άριστη διοργάνωση των αγώνων, να αντικαταστήσει την εικόνα  της εξαγριωμένης αρκούδας με το χαμογελαστό αρκουδάκι.

Στη ρωσική λογοτεχνία, η μορφή της αρκούδας συναντάται πολύ συχνά με διαφορετικό κάθε φορά περιεχόμενο. Στο μυθιστόρημα του Αλεξάντρ Πούσκιν “Ευγένιος Ονιέγκιν” η αρχετυπική μορφή της τρομακτικής αρκούδας  εμφανίζεται στο όνειρο της Τατιάνας προμηνύοντας το κακό που θα συμβεί. Άλλες φορές συμβολίζει  τον άγαρπο,αδέξιο και αγενή άνθρωπο.

“Ο Τσίτσικοφ έριξε μια λοξή ματιά στον Σομπάκεβιτς – του φάνηκε αυτή τη φορά αρκετά όμοιος με αρκούδα, ούτε μεγάλη ούτε μικρή. Για  συμπλήρωμα της ομοιότητας, το φράκο του είχε το χρώμα της αρκούδας, τα μανίκια μακριά, το παντελόνι μακρύ, περπατούσε ζιγκ -ζαγκ, με βαριά βήματα και συχνά στα χνάρια των άλλων. (…) Ένα τέτοιο χοντρό και παράξενα σκαρωμένο πρόσωπο είχε και ο Σομπάκεβιτς: το κρατούσε χαμηλά με τον λαιμό ασάλευτο και με τέτοια ακαμψία σπάνια κοίταζε τον συνομιλητή του (…). Ο Τσίτσικοφ τον λοξοκοίταξε ακόμη μια φορά τη στιγμή που περνούσαν από τη τραπεζαρία: αρκούδα! Τέλεια αρκούδα! Παράξενη σύμπτωση: τον έλεγαν Μιχαήλ Σεμιόνοβιτς.

(απόσπασμα από το μυθιστόρημα “Νεκρές ψυχές”,του Νικολάι Γκόγκολ, μετάφραση: Ανδρέας Σαραντόπουλος)

Στο σύμβολο της αρκούδας καταφεύγει και ο Βλαντιμίρ Μαγιακόβσκι για να εκφράσει τον πόνο και την κραυγή από, την απομόνωση. Στο ποίημά του “Περί αυτού” με τον νεολογισμό “размедвеженье”, όταν ο άνθρωπος από πόνο ,θυμό και απελπισία μετατρέπεται σε εξαγριωμένη αρκούδα.

“Σαν μια αρκούδα
Θανάσιμα θυμωμένη
Προς το τηλέφωνο -εχθρό
Το στήθος
Προτάσω.
(…)
Δεν ξέρω,
αν κλαίνε
ή όχι οι αρκούδες,
μα αν κλαίνε,
κλαίνε ακριβώς έτσι.
(Βλαντιμίρ Μαγιακόβσκι”Περί αυτού”, μετάφραση Ηρακλεία -Ελευθερία Γ. Πέππα)

Στη ρωσική γλώσσα, το πανάρχαιο σύμβολο της αρκούδας μέσα από τους μύθους, τους θρύλους, τα παραμύθια, τις παροιμίες, τις εκφράσεις και τη λογοτεχνία μας οδηγεί σαν ένας κώδικας στα άδυτα της ιστορίας της χώρας και του λαού.

Το άρθρο Η απεικόνιση της αρκούδας στη ρωσική εικόνα του κόσμου εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο γεμάτος αναταράξεις, πολέμους και επαναστάσεις εικοστός αιώνας επηρέασε την τέχνη και δημιούργησε μια σειρά από καλλιτεχνικά ρεύματα. Ήταν η εποχή της υπέρβασης και της μουσικής δημιουργίας εκτός ορίων. Εμφανίστηκαν νέα καλλιτεχνικά ρεύματα με πληθώρα εκφραστικών τρόπων και συνεχείς πειραματισμούς.

Το καινοτόμο έργο του Ιγκόρ Στραβίνσκι, ο μουσικός αυτός κατακλυσμός που βασιζόταν στην ρωσική λαϊκή μουσική, επηρέασε τον Μ. Θεοδωράκη.

“Νομίζω, πως η επιρροή του Ιγκόρ Στραβίνσκι πάνω μου οφείλεται στο γεγονός, ότι ακουμπούμε και οι δύο πάνω σε μουσικές παραδόσεις – ρωσική, ελληνική-που η βάση τους  είναι οι σιδερένιοι ρυθμοί των λαϊκών χορών” (Μ. Θεοδωράκης, από συνέντευξη)

Στα έργα του Ιγκόρ Στραβίνσκι όλα ήταν καινούργια. Στην μουσική για το μπαλέτο” Πετρούσκα” ο συνθέτης αντλεί από την λαϊκή ρωσική παράδοση, η μουσική του είναι ένας ρυθμικός πλούτος που δεν ακολουθεί αυστηρούς κανόνες. Πετρούσκα είναι ο ήρωας του ρωσικού λαϊκού θεάτρου κούκλων. Η μουσική του Ιγκόρ Στραβίνσκι βασιζόταν στο  ρωσικό λαϊκό παραδοσιακό πολιτισμό ήταν μια μουσική γλώσσα ανήκουστη, ήταν η μουσική του δρόμου και των λαϊκών πανηγυριών,  και όχι η μουσική των σαλονιών και της λυρικής σκηνής. Η πρεμιέρα του μπαλέτου “Πετρούσκα” έγινε στο Παρίσι και παρόλο που το κοινό εκεί δέχτηκε την μουσική αλλά και την καινοτόμα ενορχήστρωση του με ενθουσιασμό, εντούτοις στην Ρωσία η μουσική δημιουργία προκάλεσε σοκ. Στην πατρίδα του κατηγορήθηκε για κακόγουστη αισθητική και χυδαιότητα.

Η διάκριση της σοβαρής μουσικής που εμφανίστηκε και εξελίχθηκε στα αριστοκρατικά σαλόνια και αναπόφευκτα παραπέμπει σε μια “ανώτερη” από την λαϊκή μουσική και αυτό ήταν κάτι που ο Στραβίνσκι κατάργησε χρησιμοποιώντας λαϊκά μοτίβα και καινούρια διαφορετική ενορχήστρωση.

Ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε καταργώντας ακριβώς αυτά τα σύνορα μεταξύ συμφωνικής και λαϊκής μουσικής και ενώνοντας τα δύο αυτά είδη.

” Η αλήθεια είναι ότι στην εικοσαετία 40 – 60 σπούδασα στα Ωδεία Αθηνών και Παρισίων μουσική σύνθεση και διεύθυνση ορχήστρας, αφιερώθηκα αποκλειστικά στη συμφωνική μουσική, ενώ σε συνέχεια στην εικοσαετία 58-78 αφιερώθηκα στη σύνθεση και διεύθυνση της έντεχνης λαϊκής μουσικής. (…) Η αλήθεια είναι ότι ανάμεσα σε αυτές τις δύο δραστηριότητες δεν υπάρχουν σύνορα. Και το πιο μεγάλο καλλιτεχνικό μου όνειρο ήταν και είναι το δημιουργικό πάντρεμα ανάμεσα στη συμφωνική και τη λαϊκή μας μουσική. Νομίζω προς την κατεύθυνση αυτή αφιέρωσα ένα μεγάλο κομμάτι του έργου μου “

(απόσπασμα από το άρθρο του Μ. Θεοδωράκη” Λαός και συμφωνική μουσική “Ριζοσπάστης 23/7/1978)

Η ζωντανή λαϊκή παράδοση, τα λαϊκά μουσικά όργανα, οι δυνατές λεβέντικες, λαϊκές φωνές που τραγούδησαν τα τραγούδια του ήταν μέρος αυτής της αντίληψης για την λαϊκότητα και το εθνικό χρώμα της μουσικής.

“Ο “αριστοκρατισμός” απαιτεί” συγκράτηση”” ψυχρότητα”, εγκεφαλισμό. (…) Έτσι φτάσαμε στα Ωδεία σε μια τέλεια εγκεφαλική σύλληψη της μελωδικής φράσης και προπαντός του ρυθμού. Σε μια πλήρη αφυδάτωση και αποξήρανση. Το αίμα του ρυθμού, που είναι βασικά ο λαϊκός χορός, στραγγίχτηκε. Το αίμα της μελωδίας, που είναι βασικά το λαϊκό τραγούδι, αφαιρέθηκε. Έτσι οι μελωδίες και οι ρυθμοί αποξηραμένοι και αποστεωμένοι, γίνονται μαύρα στίγματα επάνω στο άσπρο χαρτί. Νότες άψυχες μέσα στο πεντάγραμμο. Αυτή η αντίληψη σημαδεύει βαθιά τόσο την ερμηνεία όσο και τη σύνθεση της μουσικής. Δεν θα ήταν καμιά πρωτοτυπία αν έλεγα ότι όλο το μουσικό υλικό μέσα σε όλα τα καταξιωμένα μουσικά έργα έχει τις ρίζες του μέσα στη ζωντανή λαϊκή παράδοση. Μέσα σε κάθε μεγάλη Συμφωνία, Κοντσέρτο, Συμφωνικό Ποίημα όλοι οι ρυθμοί ξεκινούν από κάποιο λαϊκό χορό. Από κει και πέρα αναπτύσσονται, όμως ο βασικός αρμός παραμένει το χορευτικό μοτίβο. Δηλαδή η ζωντανή και όχι εγκεφαλική βάση πάνω στην οποία πατάει ο σύνθετης. Το ίδιο και η μελωδία “(απόσπασμα από το άρθρο του Μ. Θεοδωράκη” Λαός και συμφωνική μουσική ” Ριζοσπάστης 23/7/1978)

Ο μουσικός δρόμος του Μ. Θεοδωράκη, αυτός ο απόλυτα αναγνωρίσιμος, με τους ρυθμούς της βυζαντινής και δημοτικής λαϊκής μουσικής συνδυάστηκε με την δυτικοευρωπαϊκή τεχνική σύνθεση, αλλά και την ποίηση που συγκίνησε και τραγουδήθηκε από όλο τον λαό, όπως ακριβώς επιδίωκε  και επιθυμούσε ο Μ. Θεοδωράκης. Η μουσική του αγαπήθηκε περισσότερο από κάθε άλλη μουσική ίσως γιατί η Ελλάδα που έβγαινε μέσα από τον αιματηρό εμφύλιο και τη δικτατορία, αλλά και η Κύπρος μετά από το προδοτικό πραξικόπημα και την ταπεινωτική ήττα του πολέμου είχαν βρει στην μουσική και στους στίχους των τραγουδιών του την ταυτότητά τους. Ο λαός μέσα στα χρώματα, στους ήχους της μουσικής του και μέσα στους στίχους των τραγουδιών του αναγνώριζε τον ίδιο τον εαυτό του. Το γιγάντιο παράστημά του, ο πληθωρικός του λόγος, οι καινοτόμες ιδέες του και η βαθιά λαϊκή μουσική του καθόρισαν αυτό που ο Γιάννης Ρίτσος ονόμασε Ρωμιοσύνη.

Το άρθρο 21 Ιουνίου: Παγκόσμια ημέρα μουσικής: Ίγκορ Στραβίνσκι – Μίκης Θεοδωράκης: Το μουσικό χρονικό του εικοστού αιώνα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η ρωσική λέξη γκόρκιι (горький) σημαίνει πικρός και το λατινικής προέλευσης όνομα Μαξίμ σημαίνει στον μέγιστο, στον υπέρτατο βαθμό. Ήταν ένα πικρό λογοπαίγνιο που περιγράφει με ακρίβεια τα βασανισμένα, γεμάτα στερήσεις πρώτα χρόνια της ζωής του. Γεννήθηκε στην πόλη Νίζνιι Νόβγκοροντ και από πολύ μικρή ηλικία ήρθε αντιμέτωπος με τον θάνατο των δικών του ανθρώπων.

“Στη μισοσκότεινη, στενόχωρη κάμαρα στο πάτωμα ήταν ξαπλωμένος ο πατέρας μου, ντυμένος στα λευκά”. Με την εικόνα αυτή του νεκρού πατέρα και τον θρήνο της μάνας αρχίζουν οι μνήμες του και το πρώτο βιβλίο της αυτοβιογραφικής τριλογίας του “Τα παιδικά χρόνια”. Τον μικρό Αλεξέι κρατάει σφιχτά από το χέρι η γιαγιά του, που του λέει να αποχαιρετήσει τον πατέρα γιατί δεν θα τον ξαναδεί. Ο μικρός Αλεξέι μόλις είχε κάπως συνέλθει από τη χολέρα και ακόμη δεν αισθάνεται πολύ καλά, ούτε πολυκαταλαβαίνει τι σημαίνει θάνατος. Από εδώ και πέρα θα ζήσει με τη γιαγιά και τον παππού του. Η γιαγιά του ήταν μία από τις φωτεινότερες στιγμές της ζωής του. Ήξερε πολλές ιστορίες και τις διηγόταν στον εγγονό της με παραστατικότητα μοναδική. Ο Αλεξέι ζούσε στον κόσμο της φαντασίας, μέσα στις ιστορίες, στα ποιήματα και τους θρύλους της Ρωσίας μια ζωή χαρούμενη που δεν είχε σχέση με την άθλια ζωή που τον περιέβαλλε.

Περιέγραψε τις οδυνηρές αυτές πρώτες μνήμες της ζωής του πολλά χρόνια αργότερα, το 1913 στην αυτοβιογραφική τριλογία “Παιδικά χρόνια”, “Σε ξένα χέρια” και “Τα πανεπιστήμιά μου” όταν για λόγους υγείας ζούσε στην Ιταλία, στο νησί Κάπρι.

Σύντομα πεθαίνει η γιαγιά του και όλοι οι στενοί συγγενείς του. Πλάνητας, ανέστιος, αρχίζει τη μεγάλη περιπλάνησή του στη Ρωσία αλλά και στη ζωή. Κάνει πολλές δουλειές για να ζήσει, παρατηρεί τους ανθρώπους και τις συμπεριφορές τους, σπουδάζει τη ζωή της πατρίδας του και διαβάζει πολύ. Στην περιπλάνησή του αυτή από τα εφηβικά του χρόνια δοκίμασε όλες τις στερήσεις, γνώρισε όλες τις αθλιότητες, τις ασχήμιες αλλά και τις ομορφιές. Συναναστράφηκε με εργάτες και λόγιους, με πλούσιους και φτωχούς, μορφωμένους και αγράμματους, άγιους και εγκληματίες, με ανθρώπους υποταγμένους στη μοίρα τους και με εξεγερμένους. Όπως ο ίδιος έλεγε το ταξίδι του αυτό ήταν ένα προσκύνημα, ταξίδευε για να γνωρίσει τη Ρωσία και τους ανθρώπους της.

Οι περιπλανήσεις του και οι μόνιμες μετακινήσεις του καθόρισαν τη φύση της ψυχής του, που καθώς αυτός ακολουθούσε το ρουν του Βόλγα η ψυχή του βαφτίστηκε στα νερά του και στο πνεύμα της Ρωσίας.

Το πρώτο διήγημά του δημοσίευσε η εφημερίδα “Καύκασος” στην Τυφλίδα,το 1892. Το μικρό διήγημα “Μακάρ Τσουντρά” ήταν μια καινούργια φωνή στη ρωσική λογοτεχνία που υμνούσε τον έρωτα και την ελευθερία. Οι ήρωες του ρομαντικού αυτού διηγήματος είναι ελεύθεροι, ανυπότακτοι και περήφανοι τσιγγάνοι  που δεν παραχωρούν την ελευθερία τους. Την αντίφαση που δημιουργείται ανάμεσα στον έρωτα και την υποταγή μόνο ο θάνατος μπορεί να την λύσει.

Το διήγημα αυτό ακολούθησαν και άλλα, τα οποία δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και εφημερίδες της πρωτεύουσας. Οι κριτικοί συμφώνουσαν ότι ο Μαξίμ Γκόρκι είναι ένας νέος ταλαντούχος διηγηματογράφος, ένας συγγραφέας που φέρνει νέα πνοή στη ρωσική λογοτεχνία. Οι ήρωες των διηγημάτων του, φτωχοί και πεινασμένοι, είναι περήφανοι και ανυπότακτοι. Τα ρομαντικά διηγήματά του της πρώτης εποχής προμηνύουν την επανάσταση. Το 1901 στο περιοδικό” Ζωή” δημοσιεύτηκε το πεζοτράγουδο “Άλμπατρός”, το πουλί της επανάστασης, που διαδόθηκε αστραπιαία σε όλη τη Ρωσία. Η αστυνομία έκλεισε το περιοδικό ενώ ο Γκόρκι βρισκόταν ήδη στη φυλακή.

Ο Μαξίμ Γκόρκι είναι ένας μουζίκος, ένας Ρώσος χωρικός και αυτός είναι ένας τίτλος τιμής για τον συγγραφέα που τον υποστηρίζει φορώντας τη μακριά ρωσική πουκαμίσα και ενώ βρίσκεται στην πρωτεύουσα μιλά στην τοπική του διαλέκτο. Στη πνευματική ζωή της Ρωσίας ακούστηκε μια νέα βροντερή φωνή, ήταν η φωνή του Ρώσου που ήξερε καλά τη ζωή των ανθρώπων της ρωσικής επαρχίας.

Ήταν η φωνή του Ντάγκο, του ήρωα που οδηγεί τους ανθρώπους ακόμα και όταν χρειάζεται να ξεριζώσει την καρδιά του με τα ίδια τα χέρια του για να φωτίσει τον δύσκολο δρόμο τους. “Τι να κάνω εγώ για τους ανθρώπους; Πιο δυνατά κι από βροντή φώναξε ο Ντάγκο. Και ξάφνου ξέσκισε το στήθος του με τα ίδια τα χέρια του κι έβγαλε από μέσα την καρδιά του και τη σήκωσε ψηλά πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων. Αναλαμπάδιασε η καρδιά σαν ήλιος. Όλο το δάσος σώπασε, φωτισμένο απ’αυτόν τον πυρσό της πελώριας αγάπης για τους ανθρώπους και μπροστά στο φως του,το σκοτάδι υποχώρησε . “(Μαξίμ Γκόρκι Η φλογερή καρδιά του Ντάνκο)

Τα πρώτα ρομαντικά διηγήματα ακολούθησαν τα θεατρικά έργα. Μετά κι από παρότρυνση του Αντόν Τσέχοβ το 1901 γράφει το θεατρικό έργο “Οι μικροαστοί”. Η ιστορία μιας τυπικής οικογένειας της ρωσικής επαρχίας με ένα πατέρα αυταρχικό, τσιγκούνη και ματαιόδοξο. Οι γύρω του ασφυκτιούν μέσα στα στενά όρια της ζωής τους. Ο Γκόρκι απεχθανόταν τους μικροαστούς με τα μικρά, μίζερα όνειρά τους, αυτούς που δεν βλέπουν πέρα από τη μύτη τους. Στο θέατρο για πρώτη φορά εμφανίζεται ο επαναστάτης, ο πρωτοπόρος αυτός που έχει όραμα να αλλάξει τον κόσμο.

“Ο Μαξίμ Γκόρκι ήταν αυτός που πρώτος έφερε στη σκηνή του θεάτρου μας τα κοινωνικο-πολιτικά θέματα.(…) Τα θεατρικά του έργα αποτύπωσαν τη καθημερινή ζωή των αγαπημένων του “πρώην ανθρώπων”αυτών που δημιούργησαν τη συγγραφική του φήμη .(…) Η ζωή των ανθρώπων αυτών του περιθωρίου, αυτούς που αποκαλούν αλήτες, πρίν από τον Γκόρκι δεν είχε παρουσιαστεί στη ρωσική σκηνή, ούτε μια φορά “(Κονσταντίν Στανισλάβσκι “Η ζωή μου στην τέχνη”)

Στο θεατρικό του έργο “Στον πάτο” (1902) ο θεατής μέσα από ζωντανούς διαλόγους, με δύναμη ρεαλιστική, παρακολουθεί ένα κόσμο φρικτής αθλιότητας και ανθρώπους που ζουν και πεθαίνουν στον πάτο της ρωσικής κοινωνίας.

Το μυθιστόρημά του ” Μάνα” (1906-1907) μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. Ο οργανωμένος αγώνας των εργατών, η διαφώτιση, η αντιπαράθεση με την εξουσία και η επανάσταση που όλο και πλησιάζει είναι η καθαρτική φωτιά στις φλόγες της οποίας αναγεννάται ο άνθρωπος. Η μάνα μέσα από τον αγώνα του γιού της μετά τα σαράντα της κατανοεί το νόημα και την ομορφιά της ζωής.

Για σχεδόν δέκα χρόνια συνέγραφε την οικογενειακή σάγκα “Η ζωή του Κλιμ Σαμκίν. Σαράντα χρόνια”. Εργαζόταν πάνω στο τεράστιο αυτό έργο μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής του. Μέσα από τη ζωή του Κλιμ Σαμκίν, ενός χαρακτηριστικού εκπροσώπου της ρωσικής διανόησης, προβάλλει η πανοραμική θέα της ζωής στη Ρωσία τα τελευταία σαράντα χρόνια πριν την επανάσταση. Στο τρίτομο αυτό έργο του, στα ταραγμένα αυτά χρόνια παρελαύνουν άνθρωποι όλων των τάξεων και των ιδεολογικών αποχρώσεων.

Ο Μαξίμ Γκόρκι έζησε στη Ρωσία και στο εξωτερικό, γνώρισε τη φτώχεια και τον πλούτο, τις φυλακές της τσαρικής Ρωσίας την άνετη ζωή του διάσημου συγγραφέα. Από τους ρομαντικούς ήρωες των πρώτων του διηγημάτων πέρασε στους ήρωες που αγωνίζονται για μια νέα ζωή. Θεωρήθηκε ιδρυτής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού του λογοτεχνικού ρεύματος που θέλει τους ήρωες των μυθιστορημάτων να βαδίζουν γερά στη γη και να κτίζουν τη νέα ζωή. Αναγνωρίστηκε και λατρεύτηκε ως μέγας συγγραφέας στην πατρίδα του και στο εξωτερικό.

Πέθανε το 1936, απομονωμένος στο σπίτι του στη Μόσχα κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, αφού δύο χρόνια νωρίτερα είχε θάψει τον γιο του. Πέθανε όχι ως Αλεξέι Πιέσκοβ, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, αλλά ως Μαξίμ Γκόρκι, η πίκρα στο μάξιμουμ.

Το άρθρο Μαξίμ Γκόρκι (1868-1936) – Πίκρα στο μάξιμουμ εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Στο Κίσινεβ, τον Απρίλιο του 1903 βρέθηκε σκοτωμένο ένα αγόρι 14 χρόνων. Στη μοναδική τοπική, καθημερινή εφημερίδα δημοσιεύτηκε άρθρο όπου ο συντάκτης ισχυριζόταν ότι το πτώμα είχε ράμματα στα μάτια, στο στόμα και στα αφτιά και ότι από το πτώμα είχε αντληθεί όλο το αίμα.

Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της εφημερίδας αυτό έγινε λόγω μιας εβραϊκής τελετής στην οποία χρησιμοποιείται χριστιανικό αίμα. Παρόλο που οι ανακριτές που ανέλαβαν την υπόθεση στη συλλογή στοιχείων και στην έρευνα που ακολούθησε δεν βρήκαν κανένα στοιχείο που να μαρτυρούσε τελετή, και όπως αποδείχτηκε αργότερα, το παιδί είχε σκοτωθεί από το θείο  του για κληρονομικούς λόγους, εντούτοις ο όχλος στράφηκε εναντίον των Εβραίων της πόλης. Πρώτα πετροβόλησε  σπίτια Εβραίων και αργότερα λεηλάτησε τα καταστήματά τους. Ήταν η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε η λέξη πογκρόμ από τα έντυπα μέσα που κατηγορούσαν την αστυνομία για ανοχή και ολιγωρία.

Μετέπειτα, το 1915 κατά τη διάρκεια του ρωσογερμανικού πολέμου, στη Μόσχα αρχικά διαδόθηκαν φήμες ότι οι Γερμανοί οι οποίοι ζούσαν στην πόλη, εσκεμμένα μεταδίδουν ασθένειες και δηλητηριάζουν το νερό.

Ο όχλος  περικύκλωσε  εργοστάσια τα οποία ανήκαν σε Γερμανούς και σκότωσε, χτυπώντας και ποδοπατώντας, τους ιδιοκτήτες τους και συγγενικά τους πρόσωπα. Αργότερα μεγάλο πλήθος μαζεύτηκε στην Κόκκινη πλατεία κρατώντας σημαίες της Ρωσίας και φωνάζοντας συνθήματα εναντίον της Γερμανίας.

Το πλήθος διαλύθηκε στους δρόμους της Μόσχας όπου λεηλάτησε και πυρπόλησε καταστήματα που ανήκαν σε Γερμανούς.

Αργότερα όταν ο όχλος στράφηκε εναντίον όλων των ξένων και ιδιαίτερα των Εβραίων χρησιμοποιήθηκε ευρέως η λέξη πογκρόμ  με αποτέλεσμα από τα ρωσικά να περάσει  σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες.

Μαζικό πογκρόμ ήταν και η απαρχή του ολοκαυτώματος,”η νύχτα των κρυστάλλων” (1938). Το οργανωμένο από τις γερμανικές αρχές πογκρόμ εναντίον των Εβραίων που ζούσαν στη Γερμανία και την Αυστρία με καταστροφές, εμπρησμούς, λεηλασίες και κάθε είδους βία, προσβολές και ταπεινώσεις. Το βίαιο αυτό πογκρόμ ήταν η δυσοίωνη , αμείλικτη αρχή του ολοκαυτώματος που ακολούθησε.

Πογκρόμ ονομάστηκαν και τα γεγονότα που έγιναν στην πόλη Λβοβ της Ουκρανίας το 1941.  Ουκρανοί εθνικιστές λεηλάτησαν καταστήματα Εβραίων, τους κυνήγησαν στους δρόμους της πόλης, βίασαν τις γυναίκες, και αφού κτύπησαν και εξευτέλισαν  με κάθε τρόπο, κατόπιν εκτέλεσαν εκατοντάδες αθώους ανθρώπους.

Πογκρόμ ονομάστηκαν και οι επιθέσεις του όχλου στην Κωνσταντινούπολη το 1955 με αφορμή τα γεγονότα της Κύπρου, εναντίον Αρμενίων και Ελλήνων, με την ανοχή της αστυνομίας όπως ακριβώς έγινε και στο Κίσινεβ το 1903.

Στα ρωσικά από την ίδια ρίζα παράγεται και η λέξη гром (γκρομ) που σημαίνει βροντή. Βροντή είναι και η γλώσσα του  ρατσισμού που υποδαυλίζει το μίσος,  η ρητορική του μίσους είναι η βροντή που ακούγεται λίγο πριν την καταιγίδα. Όλα αρχίζουν από τις λέξεις,από τα λόγια. Στην αρχή είναι κάποιες παρατηρήσεις και αστεία εις βάρος ομάδας ανθρώπων, αργότερα προσβολές, βρισιές, κακόβουλες φήμες και πιο ύστερα βιαιοπραγίες. Μία χιονοστιβάδα από λόγια, φήμες και υποτιμητικά σχόλια που κάνεις δεν ξέρει τι διαστάσεις μπορεί να πάρει.

 Η ιστορία επαναλαμβάνεται σαν μια ξεχασμένη τραγωδία που νομίζουμε ότι στον πολιτισμένο κόσμο που ζούμε δεν μπορεί να επαναληφθεί. Συχνά όμως αποδεικνύεται ότι  τίποτα δεν είναι τόσο σίγουρο όσο φαίνεται.

Το άρθρο Η ματωμένη ιστορία της λέξης πογκρόμ εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Το δυστοπικό μυθιστόρημα “Εμείς” (1921) του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν ήταν το πρώτο σημαντικό μυθιστόρημα αυτού του είδους στην ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας. Η δυστοπική λογοτεχνία παρουσιάζει την εφιαλτική εικόνα της κοινωνίας του μέλλοντος περιγράφοντας ολοκληρωτικά καθεστώτα και περιβαλλοντική καταστροφή. Ένα ζοφερό όραμα μιας απολυταρχικής κοινωνίας όπου ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο του νου του.

Το 1917 ο Γιεβγκένιι Ζαμιάτιν ζούσε στην Αγγλία, όμως επέστρεψε στην πατρίδα του τη Ρωσία για να συμμετέχει στην ανατροπή του τσαρικού καθεστώτος. Με την πάροδο του χρόνου ήρθε αντιμέτωπος με το Σοβιετικό καθεστώς που ευνοούσε την “ιδεολογική καθαρότητα” στην λογοτεχνική παραγωγή. Στο άρθρο του “Φοβάμαι”, που δημοσιεύτηκε το 1921, αναφέρεται στην κατάσταση που επικρατούσε στην Ρωσία αμέσως μετά την επανάσταση όπου το μόνο δικαίωμα που είχαν οι λογοτέχνες ήταν να συνθέτουν ύμνους αποσπώντας εφήμερους θριάμβους. Πίστευε ότι οι προλετάριοι συγγραφείς έχουν μετατραπεί σε αυλοκόλακες του συστήματος, τα έργα τους έχουν συντηρητική μορφή και αυτό είναι κάτι που υποβιβάζει την τέχνη. Ο Γιεβγκένιι Ζαμιάτιν θεωρούσε ότι ο λόγος του συγγραφέα πρέπει να είναι αιρετικός, επαναστατικός.

“Η αληθινή λογοτεχνία υπάρχει μόνο εκεί που τη δημιουργούν τρελοί, ερημίτες, ονειροπόλοι, επαναστάτες και αμφισβητίες. Και αν ο λογοτέχνης πρέπει να είναι λογικός, ορθόδοξος σε όλα, χρήσιμος στο σήμερα, αν δεν μπορεί να πειράξει τους πάντες σαν τον Σουίφτ, αν δεν μπορεί να χαμογελάσει κοροϊδευτικά σε όλους, όπως ο Ανατόλ Φρανς, τότε δεν υπάρχει λογοτεχνία από μπρούντζο, παρά υπάρχει μόνο λογοτεχνία από χαρτί, λογοτεχνία εφημερίδας, λογοτεχνία που σήμερα διαβάζουν και αύριο τη χρησιμοποιούν για να πακετάρουν την πλάκα το σαπούνι. (…) Φοβάμαι πως δεν πρόκειται να έχουμε πραγματική λογοτεχνία όσο δεν αποποιούμαστε αυτόν τον παράξενο νέο Καθολικισμό που φοβάται τον αιρετικό λόγο όσο και ο προηγούμενος. Και αν αυτή η αρρώστια παραμείνει ανίατη, φοβάμαι πως η ρωσική λογοτεχνία ένα μέλλον θα έχει μόνο: το παρελθόν της “

(Απόσπασμα από το άρθρο” Φοβάμαι “(1921), από το βιβλίο” “Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Γεβγκένι Ζαμιάτιν. Επιστολές στον Στάλιν”

Πρόλογος, μετάφραση, σημειώσεις Αλεξάνδρα Ιωαννίδου.)

Η απολυταρχική κοινωνία άρχισε να ζώνει τον συγγραφέα από όλες τις πλευρές, όπως άλλωστε και πολλούς άλλους ανθρώπους των γραμμάτων και τεχνών. Στον τύπο δημοσιεύονταν άρθρα και συζητήσεις με κακεντρεχείς αντιπαραθέσεις για την προλεταριακή τέχνη. Ο συγγραφέας ένιωθε το πανταχού παρόν χέρι που ήταν έτοιμο να συντρίψει οτιδήποτε θεωρηθεί αιρετικό, οτιδήποτε αμφισβητεί ή προτείνει υφολογικούς πειραματισμούς. Η πεζογραφία και η ποίηση εκφυλίζονταν  σιγά σιγά σε κολακίες.

Η  φρίκη της δυστοπίας  ήρθε από μόνη της να συναντήσει τον συγγραφέα. Παρόλο που μια τραγική εμπειρία δεν συνιστά εγγύηση για ένα αριστούργημα, στην περίπτωση του Γιεβγκένιι Ζαμιάτιν αυτό ακριβώς συντελέστηκε.

Στο πρωτοπόρο, αριστουργηματικό του μυθιστόρημα “Εμείς” στο μακρινό μέλλον δεν υπάρχει το “εγώ”, οι άνθρωποι δεν έχουν πια ονόματα· είναι αριθμοί. Ένα φωνήεν μπροστά από τον αριθμό σημαίνει ότι είναι γυναίκα ενώ ένα σύμφωνο σημαίνει ότι είναι άντρας. Όλοι ξυρίζουν το κεφάλι, φοράνε στολή. Όλα προκαθορίζονται από το “Μονοκράτος του ευεργέτη”. Το κράτος γνωρίζει κάθε τους κίνηση, ξυπνάνε, δουλεύουν, ξεκουράζονται και ξαπλώνουν για ύπνο την ίδια ώρα. Για να μετακινηθούν χρειάζονται γραπτή άδεια, για να κάνουν έρωτα χρειάζονται την ειδική ροζ κάρτα. Κάθε μέρα ζητωκραυγάζουν οι αριθμοί και τα μεγάφωνα: Ζητώ το κράτος! Ζήτω οι αριθμοί! Ζήτω ο ευεργέτης! Όλα γίνονται για το καλό μας!

“-Από ότι φαίνεται έχετε σοβαρό πρόβλημα! Μέσα σας έχει δημιουργηθεί ψυχή.

-Ψυχή; Αυτή είναι μια παράξενη, αρχαία, από καιρό ξεχασμένη λέξη. Ναι, λέμε κάποτε” αδερφή ψυχή “ή” αυτός δεν έχει ψυχή ” ή” πήρε στο λαιμό του πολλές ψυχές “.. αλλά ψυχή;

-Είναι πολύ επικίνδυνο, του ψιθύρισα πανικόβλητος, αθεράπευτη ασθένεια. “

(απόσπασμα από το μυθιστόρημα” Εμείς “)

Η απόλυτη δικτατορία, το κράτος ελέγχει τα πάντα και η ζωή είναι μια καλοκουρδισμένη μηχανή που μας οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια προς τον επιθυμητό στόχο. Η μελλοντική κοινωνία παρουσιάζεται με γκροτέσκο τρόπο. Στο μυθιστόρημά του δεν υπήρχε κάτι που να μην το προμήνυε η σύγχρονή του πραγματικότητα. Η βασισμένη στον απόλυτο ορθολογισμό οργανωμένη ζωή του κράτους μαζί με τη δικτατορική εξουσία μετατρέπονται σε παράλογη, απάνθρωπη πραγματικότητα. Το μυθιστόρημα πραγματεύεται την ιδέα της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου που συγκρούεται με την εξουσία. Η αναπόφευκτη αναγκαιότητα και η αδυναμία της ανθρώπινης φύσης συχνά προβάλλονται σαν λόγοι για την πάταξη της ατομικότητας. Στο μυθιστόρημα “Εμείς” η ιδέα αυτή επικρατεί σε ένα εφιαλτικό μέλλον όπου η απόλυτη αρχή ελέγχει τα πάντα για το κοινό καλό.

Το μυθιστόρημα εκδόθηκε το 1924 στις Ηνωμένες πολιτείες της Αμερικής. Στη Σοβιετική Ένωση  θεωρήθηκε κακεντρεχής καρικατούρα για το σοσιαλιστικό μέλλον της χώρας και απαγορεύθηκε. Στο εξωτερικό όμως, όπου κυκλοφόρησε επηρέασε σημαντικά τη συγγραφή δυστοπικών μυθιστορημάτων, οι συγγραφείς των οποίων περιγράφουν το δυσοίωνο μέλλον προειδοποιώντας ότι η πραγματικότητά μας, αυτή που θεωρούμε δεδομένη δεν είναι παρά ένας σκηνικός διάκοσμος· τα σκηνικά μιας παράστασης που μπορούν να αποσυναρμολογηθούν μέσα σε λίγη ώρα.

Το άρθρο Η ζοφερή χώρα του "Εμείς" του Γιεβγκένιι Ζαμιάτιν εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Μέχρι το 1951 οι αρχαιολόγοι υπέθεταν ότι οι φλοιοί ήταν γραμμένοι μόνο με μελάνι, το οποίο σβήνεται με τον χρόνο. Ο δε φλοιός της σημύδας αν έρχεται σε επαφή με τον αέρα γρήγορα ραγίζει και καταστρέφεται. Αν όμως βρίσκεται σε περιβάλλον με υγρασία τότε διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Το υπόγειο έδαφος της πόλης του Νόβγκοροντ, που βρίσκεται στα βορειοδυτικά της Μόσχας, με την αυξημένη υγρασία αποδείχτηκε ιδανικό για τη διατήρηση των φλοιών σημύδας για εννέα αιώνες.

Στη μεσαιωνική Ρωσία η πόλη του Νόβγκοροντ ήταν μαζί με τη Μόσχα, το Κίεβο και το Βλαντίμιρ, μια από τις ισχυρότερες πόλεις -βασίλεια. Στα μεσαιωνικά χρόνια το Νόβγκοροντ ήταν ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα του εμπόριου καθώς διατηρούσε εμπορικές σχέσεις με τη Γερμανία, τη Σουηδία και την Αγγλία.

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η πόλη καταστράφηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου. Το 1951 οι αρχαιολόγοι γνωρίζοντας ότι στο έδαφος του Νόβγκοροντ υπάρχουν πολλά αντικείμενα όπως εργαλεία και σκεύη, πραγματοποίησαν ανασκαφές πριν αρχίσει η ανοικοδόμηση της πόλης. Από τον πρώτο κιόλας χρόνο των ανασκαφών, οι αρχαιολόγοι έγιναν μάρτυρες μιας από τις μεγαλύτερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα. Η σκαπάνη τους έφερε στο φως κύλινδρους από φλοιό σημύδας πάνω στους οποίους ήταν χαραγμένα μηνύματα, επιστολές, παραγγελίες και σχολικές ασκήσεις. Τα μηνύματα αυτά δεν ήταν γραμμένα με μελάνι, που ξεθωριάζει και χάνεται, αλλά χαραγμένα με ειδικές αιχμηρές γραφίδες. Ήταν γράμματα απλών ανθρώπων της πόλης του Νόβγκοροντ που έζησαν τον ενδέκατο αιώνα και διηγούνταν για τις καθημερινές ασχολίες τους, για τις έγνοιες τους, μοιράζονταν τις χαρές και τις λύπες τους, κάποτε ζητούσαν βοήθεια κι άλλοτε απειλούσαν με τιμωρία ή προσκαλούσαν συγγενείς τους σε γάμους. Γραπτά μνημεία που σκιαγραφούν την καθημερινή ζωή των ανθρώπων του μεσαίωνα. Ανακαλύφθηκαν φλοιοί σημύδας γραμμένοι σε ξένες γλώσσες, ανάμεσα τους κι ένα μικρό απόσπασμα που είναι γραμμένο στα ελληνικά. Οι γλωσσολόγοι υποθέτουν ότι ήταν ένα σύντομο σημείωμα, ενός εικονογράφου για μια παραγγελία που είχε δεχθεί.

Τα κείμενα αυτά είναι ανεκτίμητης αξίας μαρτυρίες για τους γλωσσολόγους για τη  μελέτη των τοπικών διαλέκτων, το λεξιλόγιο της καθημερινής ζωής και τις γραμματικές ιδιαιτερότητες. Με τη βοήθεια των σύντομων αυτών ιδιωτικών μηνυμάτων ανασυγκροτείται η γλώσσα του λαού, αποκαλύπτονται οι διαλεκτικοί τύποι αλλά και η μετάβαση από τις τοπικές διαλέκτους σε μια κοινή για όλους γλώσσα.

Ο αριθμός των μηνυμάτων αυξάνεται συνεχώς καθώς οι αρχαιολόγοι συνεχίζουν να ανακαλύπτουν κείμενα και σε άλλες πόλεις της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Εκπληκτικός είναι ο αριθμός των κειμένων που έχουν κοσμικό χαρακτήρα και ως εκ τούτου οι πληροφορίες που αντλούμε από αυτά είναι μοναδικής αξίας καθώς στις σελίδες των χειρογράφων των επίσημων εγγράφων και των εκκλησιαστικών βιβλίων δεν υπάρχουν πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων του μεσαίωνα. Ο τεράστιος αριθμός των εγγράμματων ανθρώπων ανδρών και γυναικών είναι κάτι που ανάγκασε τους επιστήμονες να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους για το ποιοι και πόσοι γνώριζαν γραφή στη μεσαιωνική Ρωσία.

Με την ανακάλυψη των μηνυμάτων σε φλοιό σημύδας για ακόμη μια φορά ο γραπτός λόγος αντίχησε μέσα από το σκοτάδι των περασμένων αιώνων, φέρνοντας ως τις μέρες μας το δώρο της ομιλίας.

Το άρθρο Γράμματα από το παρελθόν σε φλοιό σημύδας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο Μαγιακόβσκι δούλεψε στο πρακτορείο αυτό σκαρώνοντας στιχάκια που, όπως είπε ο ίδιος, συχνά ήταν στίχοι πολεμικής ετοιμότητας αφού μια ώρα μετά τη λήψη της είδησης, έπρεπε να είναι έτοιμο το πανό με τους στίχους και τη ζωγραφιά.

Ο Μαγιακόβσκι, με απλοϊκούς στίχους, όχι μόνο εκλαΐκευε τους σκοπούς της επανάστασης αλλά πειραματιζόταν με τον ρυθμό  και τη δομή των στίχων, συνδιάζοντάς τους  με φωτογραφίες, σχήματα και χρώματα. Συνεργαζόταν με τον φωτογράφο και γραφίστα Αλεξάντρ Ρόντσενκο. Ο Ρόντσενκο επινοούσε  φόρμες και  εικόνες που πλαισίωναν τις σύντομες λεζάντες του Μαγιακόβσκι, οι οποίες απομνημονεύονταν εύκολα και γρήγορα.

Μαζί δημιουργούσαν διαφωτιστικά πλακάτ που ήταν φωτομοντάζ, μωσαϊκό με εικόνες τα οποία αναρτούνταν στους σταθμούς των τρένων, στους δρόμους και τις πλατείες, στις προθήκες των καταστημάτων, στα τρένα και στα πλοία. Τα πλακάτ είχαν ζωγραφιές και σχέδια απλά και κατανοητά για να φτάνουν τα μηνύματά τους στον λαό που στην πλειοψηφία του ήταν αναλφάβητος.

Από το 1923 ο Μαγιακόβσκι μαζί με τον Ρόντσενκο ασχολήθηκαν με την εμπορική διαφήμιση  που τότε ήταν κάτι πολύ πρωτοποριακό.

Οι πρωτότυπες, πρωτοποριακές ιδέες του ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του. Με τη βροντερή φωνή του, τις απαγγελίες των ποιημάτων του, τους φλογερούς  λόγους του αλλά και τα συνθήματά του που εύκολα αποστηθίζονταν  παρότρυνε, ξεσήκωνε και κινητοποιούσε το προλεταριάτο να υπερασπιστεί την επανάσταση.

Το άρθρο Βλαντίμιρ Μαγιακόβσκι – Από τη διαφώτιση στη διαφήμιση εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

(απόδοση Γιάννης Αντιόχου)

Μία εναλλαγή συναισθημάτων από την ελπίδα στο φόβο και την απόγνωση, από την εμπιστοσύνη στην προδοσία και από το θυμό στη συγχώρεση. Ένας κόσμος γεμάτος ερωτικό πόνο, νοσταλγία, μελαγχολία και παραίτηση. Ο κόσμος της παρακμής, έτσι χαρακτηρίστηκε από το Σοβιετικό καθεστώς που θεώρησε ότι δεν είχε θέση στην χώρα της επανάστασης εκεί όπου συντελούνται  οι κοσμοϊστορικές αλλαγές που συνταράσσουν ολόκληρο τον κόσμο. Ο ποιητικός κόσμος της Αχμάτοβα, ένας κόσμος “δωματίου” που θύμιζε πολύ την προεπαναστατική Ρωσία και ως εκ τούτου δεν χωρούσε, σύμφωνα με τους αξιωματούχους του κράτους, στη σύγχρονη επαναστατημένη Ρωσία στα πρώτα χρόνια της επαναστατικής οικοδόμησης της χώρας.

“Η θεματική της Άννας Αχμάτοβα είναι εντελώς ατομικιστική. Το ευρετήριο της ποίησή της είναι φτωχικότατο, είναι ποίηση της τρελαμένης κυρίας του σαλονιού που κινείται μεταξύ μπουντουάρ και στασιδίου (…). Είναι εκπρόσωπος του αντιδραστικού σκοταδισμού, μισή καλόγρια και μισή πόρνη ή πιο σωστά πόρνη και καλόγρια, μέσα της μπλέκονται ασέλγεια και προσευχή. “(Χαρακτηριστικό απόσπασμα από διάλεξη στην Ένωση Συγγραφέων του  Αντρέι Ζντάνοβ αρμόδιου για τον πολιτισμό γραμματέα της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΣΕ)

Η Άννα Αχμάτοβα δεν ταίριαζε σε αυτό το ιδεολογικό σύστημα, η αντίληψη που είχε για την τέχνη ήταν διαμετρικά αντίθετη με την επικρατούσα άποψη και εντελώς αντίθετη με ομολογίες πίστης σε ένα μόνο κόμμα.

(απόδοση Γιάννης Αντιόχου)

Τον Αύγουστο του 1921 ο πρώην σύζυγός της Νικολάι Γκουμιλιόβ, ποιητής, μεταφραστής και κριτικός λογοτεχνίας, με την κατηγορία για συνωμοσία κατά της Σοβιετικής εξουσίας και συνεργασία με την αντεπανάσταση, εκτελέστηκε μαζί με είκοσι άλλους άντρες. Αργότερα συνελήφθη και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια καταναγκαστικής  εργασίας στην Σιβηρία ο γιος της Λεβ Γκουμιλιόβ. Μέσα στο γενικότερο κλίμα τρομοκρατίας, συνεχούς απειλής και εκφοβισμού του σταλινικού καθεστώτος, στόχος ήταν η ίδια η Ποιήτρια και η ελευθερία του λόγου.

(απόδοση Γιάννης Αντιόχου)

Μετά από εισήγηση του Α. Ζντάνοβ της απογορεύθηκε να ασκεί το επάγγελμά της, ενώ συγχρόνως καταστράφηκαν, πολτοποιήθηκαν οι ποιητικές συλλογές της. Οι απειλές, οι ύβρεις και οι εξευτελισμοί την ανάγκασαν να σιωπήσει για πολλά χρόνια. Δεν έγραφε πια, κρατούσε τους στίχους της στη μνήμη της. Ανέστια, με μια μικρή βαλίτσα ζούσε φιλοξενούμενη σε σπίτια φίλων της.

Το 1965, ένα χρόνο πριν τον θάνατό της ανακηρύχθηκε επίτιμη διδάκτορας  στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Άκουσε τους επαίνους και τα λόγια θαυμασμού με την ίδια αξιοπρέπεια που για πολλά χρόνια άκουγε βρισιές και συκοφαντίες. Η ψυχή της είχε ήδη μαυρίσει γιατί το δηλητήριο αποδίδει πάντα καρπούς. Η ποίηση όμως έχει την ικανότητα να εξαγνίζει για αυτό έμεινε στην ιστορία της ποίησης ως μια από τις πρώτες ποιήτριες που συνέχισε τη λαμπρή ποιητική παράδοση της Ρωσίας του δέκατου ένατου αιώνα, ανοίγοντας όμως συγχρόνως το δρόμο για το γυναικείο λόγο στην ποίηση. Απέδειξε με το έργο της ότι ο ερωτισμός δεν είναι αμαρτωλός μόνο και μόνο επειδή  είναι γυναικείος. Στην ιστορία της ποίησης έμεινε το επώνυμο Αχμάτοβα, αυτό που επέλεξε η ίδια η Ποιήτρια από την γυναικεία πλευρά της οικογένειάς της, κι αυτό ήταν τελικά πιο δίκαιο.

Το άρθρο Άννα Αχμάτοβα: Ο γυναικείος λόγος στην ποίηση εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.