Μία ώρα αποτελείται από έναν ορισμένο αριθμό λεπτών, μια ημέρα απο έναν ορισμένο αριθμό ωρών και ένα έτος απο έναν ορισμένο αριθμό ημερών. Σπάνια όμως σκεφτόμαστε τη θεμελιώδη φύση του χρόνου.

Ο χρόνος περνάει ασταμάτητα, και  εμείς  τον ακολουθούμε με ρολόγια και ημερολόγια. Ωστόσο, δεν μπορούμε να τον μελετήσουμε όπως  μπορούμε να μελετήσουμε τον χώρο. Παραδείγματος  χάριν δε μπορούμε να τον εξετάσουμε με ένα μικροσκόπιο ή να πειραματιστούμε με αυτόν. Όσο αυτός εξακολουθεί να περνάει, εμείς καθόμαστε ανήμποροι να εξηγήσουμε τι συμβαίνει. Μένουμε απλοί παρατηρητές ενός θεάματος που δε μπορούμε καν να δούμε.

Ο χρόνος μας γίνεται αισθητός  μέσω των μεταβολών.
Μεταβολών όπως η κίνηση της Σελήνης γύρω από τη Γη ή η κίνηση της Γης γύρω απο τον Ήλιο. Το πέρασμα του χρόνου λοιπόν,  είναι πράγματι στενά συνδεδεμένο με την έννοια του χώρου.

Σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας, ο χώρος, ή το σύμπαν, εμφανίστηκε με τη Μεγάλη Έκρηξη  περίπου 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Πριν από αυτό, όλη η ύλη του Σύμπαντος ήταν συγκεντρωμένη σε μια εξαιρετικά μικρή σφαίρα, αμελητέων διαστάσεων.

Πρίν  απο αυτό δεν υπήρχε ύλη και κατά συνέπεια δεν υπήρχε  ούτε  χρόνος, εφόσον αυτός είναι  ιδιότητα του χώρου.Το να ρωτήσουμε λοιπόν τι υπήρχε πρίν τη Μεγάλη Έκρηξη, έχει  το ίδιο νόημα με το να ρωτήσουμε  τί υπάρχει βορειότερα απο τον Βόρειο Πόλο!

ΠΩΣ Ο ΧΡΟΝΟΣ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ;

Ο Αϊνστάιν συνήθιζε να λέει:  «Βάλτε το χέρι σας σε μια καυτή σόμπα για ένα λεπτό, και θα σας φανεί σαν μια ώρα. Καθίστε με ένα όμορφο κορίτσι για μια ώρα και θα σας φανει σαν ένα λεπτό. Αυτό είναι η σχετικότητα».

Εδώ, ο Αϊνστάιν αναφέρεται στον ψυχολογικό  χρόνο.

Ο ψυχολογικός  χρόνος  είναι διαφορετικός,  τόσο από το φυσικό χρόνο όσο και απο τον βιολογικό  χρόνο. Είναι συνάρτηση της διάθεσης μας, του βαθμού απασχόλησής μας τη δεδομένη στιγμή, ή ακόμη και της ηλικίας μας.
Θα έχετε παρατηρήσει, οτι καθώς μεγαλώνουμε, τα χρόνια μας φαίνονται μικρότερα σε διάρκεια.
Αυτό συμβαίνει επειδή σαν όντα σκεπτόμαστε συγκριτικά.

Ας πούμε για ένα παιδί 10 ετών,  το πέρασμα ενός  χρόνου ισοδυναμεί με το ενα δέκατο της ηλικίας του, ενώ για έναν ενήλικα 50 ετών, το ίδιο διάστημα ισοδυναμεί με το ένα πεντηκοστό της ηλικίας του.Είναι επόμενο λοιπόν να έχουμε διαφορετική αντίληψη για τον χρόνο καθώς προσθέτουμε χρόνια στον παρονομαστή του παραπάνω κλάσματος.

Ο ψυχολογικός χρόνος είναι δηλαδή υποκειμενικός.

Απο την άλλη μεριά έχουμε τον βιολογικό χρόνο.
Το εσωτερικό κιρκαδιανό μας σύστημα ή κοινώς το βιολογικό ρολόι του οργανισμού.

 Μετά απο χιλιάδες χρόνια εξελικτικής διαδικασίας, καταλήξαμε σε έναν τύπο εσωτερικής μέτρησης, ο οποίος μας υπαγορεύει το αν θα νυστάζουμε ή όχι το βράδυ, αν θα έχουμε διαύγεια μετα απο ενα 24ωρο χωρίς ύπνο κ.λπ.
Ο βιολογικός χρόνος  επηρεάζει πολλές σημαντικές λειτουργίες του οργανισμού τόσο σωματικές όσο και νοητικές, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται η μάθηση, η μνήμη, και η συγκέντρωση.
Η οποιαδήποτε διαταραχή στη σχέση του κιρκαδιανού ρυθμού και του ρυθμού διακύμανσης της δραστηριότητας στον οργανισμό σημαίνει «εσωτερική κακοφωνία» και επηρεάζει μεγάλο τμήμα της ψυχικής διάθεσης, των νοητικών λειτουργιών, της εν γένει ανθρώπινης συμπεριφοράς και των σωματικών λειτουργιών. Ένα κλασσικό παράδειγμα τέτοιας «κακοφωνίας» είναι το τζετ λαγκ.

Τέλος έχουμε τον φυσικό χρόνο, ο οποίος είναι ο χρόνος που μετράμε με τα ρολόγια μας. Ο χρόνος που αναφέρθηκα στην αρχή του  παρόντος άρθρου και ο χρόνος που ταλαιπωρεί εδώ και αιώνες τους φυσικούς.

Ο Ισαάκ Νιούτον στο μνημειώδες για την επιστήμη σύγγραμα  του, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (1687)  μας λέει οτι ο απόλυτος, αληθινός, και μαθηματικός χρόνος, από τη φύση του, αλλάζει με σταθερό τρόπο χωρίς να έχει σχέση με  οποιοδήποτε εξωτερικό γεγονός και επομένως, χωρίς αναφορά σε οποιαδήποτε αλλαγή ή τρόπο μέτρησης του χρόνου (π.χ., της ώρας, ημέρας, του μήνα ή του έτους).

Οι ιδέες του Νιούτον, άντεξαν για περίπου δυόμιση  αιώνες, μέχρι να έρθει ο Αινστάιν με την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας το 1905 και να καταρρίψει τις τρέχουσες φυσικές απόψεις εν μια νυκτί.

Σύμφωνα με τη θεωρία της ειδικής Σχετικότητας, η ακριβής χρονική διάρκεια μεταξύ δύο καθορισμένων γεγονότων θα εξαρτάται απο το πως συμπεριφέρεται ο παρατηρητής. Το χρονικό διάστημα μεταξύ δύο χτυπημάτων του ρολογιού μου ίσως είναι μια ώρα αν κάθομαι ακίνητος στο γραφείο μου, αλλά θα είναι μικρότερο απο μία ώρα αν κινούμαι.
Επειδή ο δικός σας και ο δικός μου χρόνος δεν συμβαδίζουν όταν κινούμαστε διαφορετικά, καταλήγουμε ότι είναι αδύνατον να υπάρχει παγκόσμιος απόλυτος χρόνος, όπως υπέθεσε ο Νιούτον.

Ο Αινστάιν λοιπόν κατέληξε στις εξής 2 αρχές:

Α) Η Αρχή της Σχετικότητας
Οι νόμοι με τους οποίους οι καταστάσεις των φυσικών συστημάτων υπόκεινται σε αλλαγές δεν μεταβάλλονται, είτε δεχόμενοι τις αλλαγές αυτές ως προς ένα σύστημα αναφοράς είτε ως προς άλλο που κάνει ομοιόμορφη μεταφορική κίνηση σε σχέση με αυτό.

και Β) Η Αρχή Αμεταβλητότητας (σταθερής) της ταχύτητας του φωτός
Το φως διαδίδεται στο κενό με μια ταχύτητα c (σταθερή και ανεξάρτητη της κατεύθυνσης) σε τουλάχιστον ένα σύστημα αδρανειακών συντεταγμένων (αδρανειακό σύστημα), ανεξάρτητα από το είδος της κίνησης της φωτεινής πηγής.

Οι συνέπειες της ειδικής σχετικότητας προέρχονται από τις εξισώσεις των μετασχηματισμών Λόρεντζ. Αυτοί οι μετασχηματισμοί και άρα ή ειδική θεωρία της σχετικότητας, οδηγούν σε διαφορετικές φυσικές προβλέψεις από εκείνες της Νευτώνειας μηχανικής, όταν οι σχετικές ταχύτητες γίνουν συγκρίσιμες με την ταχύτητα του φωτός. Η ταχύτητα του φωτός είναι τόσο μεγαλύτερη από οτιδήποτε οι άνθρωποι μπορούν να συναντήσουν, που κάποια από τα αποτελέσματα που έχουν προβλεφθεί φαίνεται να είναι αντικρουόμενα.

Όλα τα παραπάνω είναι σημαντικά και ουσιώδη χαρακτηριστικά του χρόνου και ως ένα βαθμό μας βοηθούν να κατανοήσουμε κάποιες πτυχές του, αλλά παρ’όλα αυτά, στην ουσία απέχουμε πολύ απο το να κατανοήσουμε τι πραγματικά είναι ο χρόνος καθαυτός.

Στην εικόνα του άρθρου βλέπετε το έργο The Persistence of Memory του Σαλβαντόρ Νταλί. Μια ελαιογραφία του 1931. Τα ρολόγια που λιώνουν αντιπροσωπεύουν το χάσιμο της σημασίας του χρόνου που θέλει να δείξει ο Νταλί. Τα μυρμήγκια που περπατούν πάνω στο ρολόι αντιπροσωπεύουν τη φθορά του χρόνου. Ο τίτλος του έργου αφορά την ικανότητα της μνήμης να συγκρατείται στον χρόνο καθώς αυτός φθείρεται γύρω της.

Το άρθρο Η φύση του Χρόνου εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Από την εποχή του Διαφωτισμού, η τεχνολογία έχει αναδυθεί ως ένα εργαλείο το οποίο υπόσχεται την απελευθέρωση του ανθρώπου από την άγνοια και τους περιορισμούς της φύσης. Αυτή η πίστη στην τεχνολογική πρόοδο ισχυροποιήθηκε κατά την Βιομηχανική Επανάσταση, όταν η παραγωγική ισχύς και η μηχανοποίηση θεωρήθηκε ότι θα απελευθερώσουν τον άνθρωπο από τη σωματική κόπωση και θα προάγουν την ανθρώπινη ευημερία (Καστοριάδης, 1978; Marcuse, 2020). Η υπόσχεση αυτή, όμως, συνοδεύτηκε από μια αντίστοιχη πρόκληση: τη σχέση εξάρτησης του ανθρώπου από τα ίδια τα εργαλεία και τις μηχανές που δημιούργησε.

Η άποψη ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερο εργαλείο και ότι η χρήση της εξαρτάται μόνο από τους εκάστοτε ανθρώπους που τη διαχειρίζονται είναι ισχυρή στο δημόσιο διάλογο και στην ακαδημαϊκή σκέψη. Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, η τεχνολογία από μόνη της δεν φέρει ηθικά, πολιτικά ή κοινωνικά χαρακτηριστικά. Αυτά προκύπτουν μόνο όταν χρησιμοποιείται εντός συγκεκριμένων κοινωνικών συνθηκών και θεσμικών πλαισίων. Ωστόσο, αυτή η άποψη επιδέχεται αμφισβήτησης και κριτικής. Η τεχνολογία εξαρτάται από τους κοινωνικούς θεσμούς που τη διαμορφώνουν και τη διέπουν, και έτσι η σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία δεν είναι απλή ούτε μονοσήμαντη.

Το άρθρο αυτό υποστηρίζει ότι η τεχνολογία, αποσπασμένη από έναν κριτικό κοινωνικό και θεσμικό αναστοχασμό, δεν εκπληρώνει την υπόσχεσή της για χειραφέτηση. Αντίθετα, μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα του ανθρώπου να αυτοκαθορίζεται, να αλληλεπιδρά και να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της κοινωνίας. Σε μια εποχή όπου η εξάρτηση από τα τεχνολογικά εργαλεία αυξάνεται διαρκώς, είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε αν και πώς η τεχνολογία μπορεί πραγματικά να υπηρετεί τον άνθρωπο, χωρίς να τον δεσμεύει ή να τον αποξενώνει από το ουσιαστικό περιεχόμενο της ύπαρξής του.

Ιστορικό της θεωρίας της ουδετερότητας

Η αντίληψη ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη ενσωματώθηκε και καλλιεργήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τον 18^ο αιώνα και έπειτα, μέσα από τις φιλοσοφικές και επιστημονικές εξελίξεις του Διαφωτισμού (Habermas, 1993). Οι θετικές επιστήμες έφεραν στο προσκήνιο την ιδέα ότι η γνώση και η πρόοδος είναι δυνατές μόνο μέσω της αντικειμενικής μελέτης και της αμερόληπτης παρατήρησης του κόσμου. Αυτή η τάση ενίσχυσε την πίστη πως η τεχνολογία, ως απόρροια της επιστημονικής γνώσης, μπορεί να αναπτυχθεί και να αξιοποιηθεί ανεξάρτητα από τις κοινωνικές και ηθικές αξίες, δηλαδή ως ένα ουδέτερο εργαλείο.

Η Βιομηχανική Επανάσταση αποτέλεσε κρίσιμο σταθμό για την προώθηση της ιδέας της απελευθέρωσης μέσω της τεχνολογίας, καθώς οι μεγάλες μηχανές παραγωγής και το αναδυόμενο βιομηχανικό σύστημα υπόσχονταν αύξηση της παραγωγικότητας και διευκόλυνση της ανθρώπινης εργασίας (Marcuse, 2020). Η τεχνολογία ως μέσο απελευθέρωσης του ανθρώπου από τη σωματική κόπωση ειδώθηκε συνακόλουθα ως μέσο για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Στη βάση αυτής της θεώρησης, οι κοινωνίες αποδέχθηκαν την τεχνολογική πρόοδο ως αυτοσκοπό, χωρίς να αμφισβητούν τη φύση και τον ρόλο της σε σχέση με τις ανθρώπινες αξίες και τις ανάγκες της κοινωνίας.

Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση άρχισε να δέχεται κριτική κατά τον 20^ο αιώνα. Οι μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις, ειδικά οι τεχνολογίες της πληροφορίας και τα πυρηνικά όπλα, αποκάλυψαν ότι η τεχνολογία δεν είναι ούτε απομονωμένη ούτε ουδέτερη, αλλά συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές και κοινωνικές δομές που την παράγουν και την κατευθύνουν (Adorno & Horkheimer, 1996). Μέσα από τα έργα κριτικών στοχαστών, όπως ο Χορκχάιμερ, ο Αντόρνο και άλλοι, η ουδετερότητα της τεχνολογίας άρχισε να αποδομείται, και η τεχνολογία αναγνωρίστηκε ως ένας σύνθετος παράγοντας που επηρεάζει και επηρεάζεται από τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες. Η ανάδυση αυτής της κριτικής προοπτικής έθεσε το ερώτημα: είναι η τεχνολογία πράγματι ουδέτερη ή μήπως ενσωματώνει κοινωνικές, πολιτικές και ηθικές αξίες που επηρεάζουν τις δομές εξουσίας και ελέγχου;

Η κοινωνική διάσταση της τεχνολογίας

Σε μια βαθύτερη ανάλυση, μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι κάθε τεχνολογική ανάπτυξη εκφράζει τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της κοινωνίας που τη δημιουργεί. Για παράδειγμα, η ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας στις αρχές του 20^ού αιώνα συνδέθηκε στενά με την απαίτηση των βιομηχανικών κρατών για παραγωγικότητα, εκμετάλλευση των φυσικών πόρων και ενίσχυση της στρατιωτικής δύναμης. Η τεχνολογία στην περίπτωση αυτή εξυπηρέτησε την αύξηση της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος, αποτελώντας έτσι όχι ένα ουδέτερο μέσο αλλά ένα εργαλείο που ενσωματώνει τις ανάγκες του κράτους και της αγοράς για έλεγχο και επιβολή (Habermas, 1993).

Παράλληλα όμως, θα συνιστούσε γενναία αφαίρεση να θεωρήσουμε ότι η τεχνολογία λειτουργεί απλώς ως καθρέφτης των κοινωνικών θεσμών, καθώς έτσι θα της αφαιρούσαμε την διάσταση της διαμόρφωσης της κοινωνικής δομής και της αναδιαμόρφωσης των σχέσεων εξουσίας. Η διάδοση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι τεχνολογίες αυτές δημιούργησαν νέες δυνατότητες επικοινωνίας, συνεργασίας και πρόσβασης στη γνώση, αλλά συγχρόνως επέτρεψαν την επέκταση των μηχανισμών ελέγχου, παρακολούθησης και εκμετάλλευσης των χρηστών (Foucault, 2011). Ένα πιο συγκεκριμένο παράδειγμα είναι η χρήση των κοινωνικών δικτύων και των ψηφιακών πλατφορμών, όπως το Facebook, το Instagram και το Twitter. Από τη μία πλευρά, αυτές οι πλατφόρμες παρέχουν νέες δυνατότητες επικοινωνίας, δικτύωσης και ανταλλαγής πληροφοριών, καθιστώντας πιο προσιτή τη συμμετοχή σε δημόσιες συζητήσεις και κοινωνικές πρωτοβουλίες∙ ωστόσο, οι ίδιες αυτές τεχνολογίες επιτρέπουν τη συλλογή προσωπικών δεδομένων και την παρακολούθηση των χρηστών, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν για εμπορικούς ή πολιτικούς σκοπούς, ελέγχοντας και κατευθύνοντας τη συμπεριφορά τους. Έτσι, η τεχνολογία, διευκολύνει τις κοινωνικές ιεραρχίες και την επικράτηση συγκεκριμένων μορφών εξουσίας.

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι η τεχνολογία πρέπει να μελετηθεί όχι μόνο ως τεχνικό αντικείμενο αλλά και ως φαινόμενο που επηρεάζει και επηρεάζεται από το κοινωνικο-ιστορικό περιβάλλον. Στον σύγχρονο κόσμο, η τεχνολογία συνήθως κατευθύνεται από την επιδίωξη της παραγωγικότητας και της αποτελεσματικότητας, ενισχύοντας τις οικονομικές δομές που βασίζονται στην εκμετάλλευση της φύσης και την ανάπτυξη χωρίς όρια. Επιπλέον, η ανάπτυξή της, ιδιαίτερα σε γραφειοκρατικά ή συγκεντρωτικά συστήματα, συχνά χρησιμοποιείται για να ενισχύσει τις σχέσεις εξουσίας, απομακρύνοντας τον πολίτη από τη δυνατότητα ενεργής και αυθεντικής συμμετοχής στις κοινωνικές διαδικασίες.

Παράλληλα, η ιδέα ότι η τεχνολογική πρόοδος ισοδυναμεί με κοινωνική και ανθρώπινη χειραφέτηση είναι σαφώς παραπλανητική. Η απλή ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν εξασφαλίζει ένα πιο δίκαιο ή ελεύθερο κοινωνικό σύστημα, καθώς η τεχνολογία μπορεί εξίσου εύκολα να χρησιμοποιηθεί για να ενισχύσει την ανισότητα, την αποξένωση και την καταπίεση. Στην πραγματικότητα, η σύνδεση της τεχνολογικής εξέλιξης με τις λογικές της παραγωγής και της κατανάλωσης ενισχύει τον καταναγκασμό και τη λογική της εκμετάλλευσης, προωθώντας μία ιδεολογία απεριόριστης ανάπτυξης χωρίς κοινωνικούς ή οικολογικούς περιορισμούς.

Η ανάγκη επανεξέτασης της τεχνολογίας μέσα από την Αυτονομία

Θα μπορούσε όμως η τεχνολογία να αποτελέσει πραγματικό μέσο χειραφέτησης; Προσωπικά πιστεύω πως ναι, αλλά υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις, καθώς οφείλουμε να προχωρήσουμε σε μια ριζική επανεξέταση του κοινωνικού νοήματος που της αποδίδεται. Η τεχνολογία δεν αναπτύσσεται στο κενό, αλλά καθοδηγείται από φαντασιακές σημασίες και συλλογικά προτάγματα που την τοποθετούν σε συγκεκριμένα πολιτισμικά και αξιακά πλαίσια. Η κοινωνία επομένως πρέπει να θέσει ερωτήματα γύρω από το τι επιδιώκει μέσα από την τεχνολογία και πώς αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο πραγματικής συμμετοχής και αυθεντικής συλλογικής αυτοθέσμισης.

Η έννοια της αυτονομίας προϋποθέτει την ικανότητα μιας κοινωνίας να διαμορφώνει και να επιλέγει τους δικούς της νόμους και θεσμούς. Η τεχνολογία μπορεί να γίνει φορέας τέτοιου είδους κοινωνικής αυτονομίας μόνο εάν ενσωματωθεί σε ένα πλαίσιο όπου η κοινωνία αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών της και καθορίζει τον προσανατολισμό της τεχνολογικής ανάπτυξης βάσει των αξιών της και όχι της ανώνυμης αγοράς ή των συγκεντρωτικών δομών εξουσίας. Αυτή η προσέγγιση εκφράζει την άποψη πως η κοινωνική αλλαγή, για να είναι ουσιαστική, πρέπει να στηρίζεται σε μια επανανοηματοδότηση των συλλογικών στόχων και των μορφών πολιτικής συμμετοχής.

Επιπλέον, η επιδίωξη της αέναης ανάπτυξης και της αποτελεσματικότητας, που κυριαρχεί στις σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές, θα πρέπει επίσης να συζητηθεί καθώς αναπαράγει μια εργαλειακή λογική η οποία βλέπει τον κόσμο ως αντικείμενο προς εκμετάλλευση. Αυτή η λογική βρίσκεται σε αντίθεση με την αυτονομία, καθώς δημιουργεί μια σχέση κυριαρχίας μεταξύ ανθρώπου και φύσης και ενισχύει δομές εξάρτησης και ανισότητας. Ένας επαναπροσδιορισμός της σχέσης αυτής θα απαιτούσε τη θεσμική καλλιέργεια ενός νέου νοήματος, όπου η τεχνολογία υπηρετεί συλλογικούς και βιώσιμους στόχους, αντί να προωθεί τη γραμμική και αέναη συσσώρευση.

Η αναδιαμόρφωση της τεχνολογίας, δεν είναι απλώς τεχνικό ή οικονομικό ζήτημα, αλλά βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό, που αφορά την ίδια την αυτονομία των κοινωνιών και την ικανότητά τους να αυτοθεσμίζονται σε αρμονία με τους στόχους που οι ίδιες θέτουν.

Θεσμοί συμμετοχής ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη χειραφέτηση

Η θεσμική δομή μιας κοινωνίας αποτελεί τον καίριο παράγοντα που μπορεί να καθορίσει εάν η τεχνολογία θα λειτουργήσει ως μέσο αυτονομίας ή ετερονομίας. Η δημιουργία θεσμών συμμετοχής, όπου οι πολίτες έχουν τον έλεγχο και λόγο στις τεχνολογικές αποφάσεις, είναι απαραίτητη για την προώθηση μιας χειραφετητικής χρήσης της τεχνολογίας. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων που αφορούν την τεχνολογία και τις δομές της μπορεί να αποτρέψει τον κίνδυνο συγκέντρωσης της τεχνογνωσίας και της εξουσίας σε λίγα χέρια και να ενισχύσει μια πραγματική κοινωνική δημοκρατία.

Η τρέχουσα τεχνολογική διακυβέρνηση λειτουργεί σαφώς με τρόπο που αποκλείει τη συμμετοχή της ευρύτερης κοινωνίας. Η ιεραρχική διαμόρφωση των θεσμών τεχνολογικής διακυβέρνησης δημιουργεί ανισότητες στη γνώση και στην εξουσία, οδηγώντας σε έναν τεχνοκρατικό έλεγχο που συχνά αγνοεί τις συλλογικές ανάγκες. Η ανάγκη για ένα διαφορετικό μοντέλο διακυβέρνησης είναι εμφανής: ένα σύστημα όπου οι κοινότητες διατηρούν άμεση πρόσβαση και ελέγχουν τις τεχνολογικές εφαρμογές και αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους. Αυτό το πλαίσιο ενισχύει τις αρχές της αυτονομίας, επιτρέποντας στη συλλογική βούληση να συνδιαμορφώνει τον τρόπο και τον σκοπό της τεχνολογικής ανάπτυξης.

Η τεχνολογία έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως δίκτυο συλλογικής συνεργασίας, ενισχύοντας την αλληλεπίδραση και την αλληλεγγύη ανάμεσα σε πολίτες και κοινότητες. Η δημιουργία ανοιχτών, αποκεντρωμένων δικτύων γνώσης και πληροφορίας μπορεί να προωθήσει μορφές οριζόντιας διακυβέρνησης και διαμοιρασμού της τεχνολογίας, δίνοντας την ευκαιρία στους ανθρώπους να συν-δημιουργήσουν και να συν-αποφασίσουν. Η τεχνολογία μπορεί έτσι να χρησιμοποιηθεί για την υποστήριξη κοινοτήτων που δρουν συλλογικά και αυτοκαθορίζονται, καταρρίπτοντας τις παραδοσιακές σχέσεις εξουσίας και τον συγκεντρωτικό έλεγχο.

Για την επίτευξη μιας πραγματικά δημοκρατικής διαχείρισης της τεχνολογίας, οι κοινωνίες πρέπει να αναπτύξουν θεσμούς και πρακτικές που να εξυπηρετούν την αποκεντρωμένη συμμετοχή και τον κοινωνικό έλεγχο. Οι προτάσεις αυτές περιλαμβάνουν τη δημιουργία συνελεύσεων πολιτών για την αξιολόγηση και κατεύθυνση της τεχνολογικής ανάπτυξης, τη θεσμοθέτηση δομών ανοιχτού κώδικα που επιτρέπουν στους πολίτες να έχουν πλήρη πρόσβαση στην τεχνολογία και τη δυνατότητα να συμβάλουν στον σχεδιασμό και την ανάπτυξή της, καθώς και την ενίσχυση της εκπαίδευσης σε τεχνολογικά θέματα, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από ειδικούς.

Προκλήσεις και Προϋποθέσεις

Ένα από τα κύρια εμπόδια στην υιοθέτηση συμμετοχικών θεσμών είναι οι υφιστάμενες ιεραρχικές δομές εξουσίας που επικρατούν σε πολλούς τομείς. Οι τεχνοκρατικές λογικές, που θέλουν την τεχνολογία να διέπεται από επαγγελματίες και ειδικούς, περιορίζουν τη δυνατότητα των πολιτών να συμμετέχουν ενεργά. Επιπλέον, η οικονομική διάσταση της τεχνολογικής ανάπτυξης αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα. Οι εμπορικοί στόχοι των τεχνολογικών εταιρειών συχνά συγκρούονται με τις ανάγκες των κοινοτήτων. Η επιδίωξη του κέρδους μπορεί να οδηγήσει σε καινοτομίες που εξυπηρετούν μόνο περιορισμένα συμφέροντα, ενισχύοντας την ανισότητα και την κοινωνική απομόνωση.

Η εκπαίδευση παίζει επίσης έναν καθοριστικό ρόλο στην ικανότητα των πολιτών να συμμετάσχουν ενεργά στην τεχνολογική διαδικασία. Η πρόσβαση στη γνώση και η κατανόηση των τεχνολογικών διαδικασιών πρέπει να είναι προσιτές σε όλους, ανεξαρτήτως κοινωνικής ή οικονομικής θέσης. Αυτό σημαίνει ότι απαιτούνται προγράμματα εκπαίδευσης που να επικεντρώνονται όχι μόνο στην τεχνική κατάρτιση, αλλά και στην κριτική σκέψη και την ανάλυση των κοινωνικών επιπτώσεων της τεχνολογίας (Habermas, 1993). Η οικοδόμηση μιας κουλτούρας συμμετοχής και αλληλεγγύης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία των θεσμών συμμετοχής (Καστοριάδης, 1978).

Προοπτικές για το μέλλον της τεχνολογίας και της χειραφέτησης

Καθώς οι τεχνολογικές καινοτομίες προχωρούν, είναι σημαντικό να αναλογιστούμε τις προοπτικές που αυτές προσφέρουν, όπως και τις προκλήσεις που ενδέχεται να προκύψουν.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μία από τις πιο ριζοσπαστικές καινοτομίες της εποχής μας, με τη δυνατότητα να αλλάξει δραστικά τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε με την τεχνολογία. Ενώ οι εφαρμογές της μπορεί να προσφέρουν σημαντικά οφέλη, όπως η αυτοματοποίηση καθημερινών διαδικασιών και η βελτίωση της αποδοτικότητας, εγείρουν επίσης σοβαρά ηθικά ζητήματα.

Η εξάρτηση από αλγορίθμους για τη λήψη αποφάσεων, από τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων μέχρι την αυτόνομη οδήγηση, απαιτεί έναν κριτικό διάλογο σχετικά με την εξουσία και την ευθύνη. Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα χρησιμοποιηθεί για την προώθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και όχι για την αναπαραγωγή ανισοτήτων; Η προοπτική μιας «τεχνολογίας για το καλό όλων» πρέπει να συνοδεύεται από διαφάνεια, υπευθυνότητα και την αναγνώριση της ανάγκης για άμεση ανθρώπινη παρέμβαση και εποπτεία.

Τα κοινωνικά κινήματα έχουν αποδειχθεί ανθεκτικά στη χρήση της τεχνολογίας ως μέσου οργάνωσης και κινητοποίησης. Με τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων, οι πολίτες μπορούν να αναλαμβάνουν δράση σε τοπικό και διεθνές επίπεδο, διευρύνοντας τις δυνατότητες συμμετοχής τους. Η ανάπτυξη των κοινωνικών δικτύων επιτρέπει τη διάδοση πληροφοριών και την οργάνωση δράσεων με πρωτοφανή ταχύτητα. Ωστόσο, η βοήθεια αυτή έρχεται «πακέτο» με τις προκλήσεις του ψηφιακού αναλφαβητισμού και των fake news. Η εκπαίδευση στην ψηφιακή παιδεία καθίσταται απαραίτητη για τη διασφάλιση ότι οι πολίτες μπορούν να κάνουν κριτική χρήση των εργαλείων που έχουν στη διάθεσή τους. Στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο, η κριτική σκέψη και η επανεξέταση των τεχνολογικών επιτευγμάτων είναι απαραίτητες. Οι κοινωνίες πρέπει να επανεξετάσουν τις επιπτώσεις των τεχνολογιών στη ζωή τους και να διασφαλίσουν ότι η τεχνολογία λειτουργεί προς όφελος των κοινωνικών στόχων. Αυτή η διαρκής κριτική διαδικασία είναι σημαντική για την ανάπτυξη ενός ηθικού και υπεύθυνου προσανατολισμού προς την τεχνολογία, που θα υποστηρίζει τη χειραφέτηση και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Συμπεράσματα                                     

Η τεχνολογία, όπως παρουσιάστηκε, δεν είναι ένα ουδέτερο εργαλείο· ενσωματώνει και αντανακλά τις ανάγκες, τις αξίες και τις προτεραιότητες των κοινωνικών ομάδων και θεσμών που τη διαμορφώνουν και τη χρησιμοποιούν. Κάθε τεχνολογική καινοτομία αναδεικνύει συγκεκριμένα σύνολα αξιών, τα οποία, ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης, μπορούν να ενισχύσουν ή να αποδυναμώσουν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Η τεχνολογία δεν επηρεάζει μόνο την καθημερινή ζωή, αλλά και τη δομή και οργάνωση της κοινωνίας, καθώς αναδιαμορφώνει τον τρόπο που επικοινωνούμε, εργαζόμαστε και αλληλεπιδρούμε. Συνεπώς, είναι κρίσιμης σημασίας να προσεγγίζουμε την τεχνολογική πρόοδο με κριτική διάθεση, έχοντας επίγνωση των θετικών και αρνητικών συνεπειών που μπορεί να έχει στην κοινωνική συνοχή, την οικονομική ισότητα και την πολιτιστική έκφραση.

Η ανάγκη για ένα κριτικό και υπεύθυνο πλαίσιο ανάπτυξης της τεχνολογίας γίνεται ολοένα και πιο εμφανής καθώς οι επιπτώσεις της γίνονται βαθύτερες και ευρύτερες. Η άκριτη αποδοχή της τεχνολογίας ως αναπόφευκτης προόδου κρύβει τον κίνδυνο της αποξένωσης των ατόμων από την κοινωνία, λόγω της αυξανόμενης εξάρτησης από τεχνολογικά μέσα που δεν είναι προσβάσιμα ή κατανοητά από όλους. Οι κοινωνικές ανισότητες ενδέχεται να διευρυνθούν όταν η πρόσβαση σε νέες τεχνολογίες παραμένει προνόμιο συγκεκριμένων ομάδων, αντί να προωθείται μια δίκαιη και ισότιμη πρόσβαση σε όλους.

Η τεχνολογία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά εργαλείο που μπορεί όντως να συμβάλει στην προώθηση της ανθρώπινης ευημερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η επιτυχία αυτής της ιδέας όμως εξαρτάται από την δική μας θέληση και ικανότητα να ενσωματώσουμε συλλογικές αξίες στην ανάπτυξη και χρήση των τεχνολογιών.

Ηλίας Σεκέρης

Βιβλιογραφία

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Αθήνα: Κέδρος.

Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (1996). Διαλεκτική του Διαφωτισμού. Φιλοσοφικά αποσπάσματα. Αθήνα: Εκδόσεις Νήσος.

Foucault, M. (2011). Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής. Αθήνα: Πλέθρον.

Habermas, J. (1993). Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας. Δώδεκα παραδόσεις. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Marcuse, H. (2020). Ο μονοδιάστατος άνθρωπος. Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο.

Το άρθρο Τεχνολογία και χειραφέτηση: Μια κριτική προσέγγιση εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η φιλοσοφία του Φρίντριχ Νίτσε αποτελεί αναμφίβολα ένα από τα πλέον ριζοσπαστικά εγχειρήματα αποδόμησης της δυτικής ηθικής και μεταφυσικής. Η έννοια της «αθωότητας του γίγνεσθαι» (Unschuld des Werdens) αποτελεί θεμελιώδη του θέση, με τη βασική ιδέα να είναι ότι η πραγματικότητα δεν διέπεται από αντικειμενικούς ηθικούς νόμους, αλλά είναι μια αέναη διαδικασία αλλαγής, χωρίς εγγενές καλό ή κακό. Δεν υπάρχει μια υπερβατική ηθική τάξη που να καθοδηγεί τον κόσμο· κάθε αξία είναι ανθρώπινη επινόηση και εξυπηρετεί συγκεκριμένες δυνάμεις.

Έτσι για τον φιλόσοφο, η πολιτική δεν μπορεί να νοηθεί ως ουδέτερος χώρος, αλλά ως ένα πεδίο όπου συγκρούονται διαφορετικές μορφές ηθικής. Σε αυτό το πλαίσιο, τη θεωρεί ως μηχανισμό μέσω του οποίου η δουλική ηθική επιβάλλεται στους ισχυρούς. Οι αδύναμοι, μας λέει, χρησιμοποιούν την πολιτική για να προωθήσουν έννοιες όπως η ισότητα και η δικαιοσύνη, οι οποίες, κατά τον ίδιο είναι τεχνητές επινοήσεις που στοχεύουν στον περιορισμό της δύναμης των ισχυρών. Ο θάνατος αυτός του πολιτικού στον Νίτσε συνδέεται με την απόρριψη της δημοκρατίας, αλλά και κάθε μορφής συλλογικής νοηματοδότησης της κοινωνίας, καθώς αυτές οι διαδικασίες, κατά τη γνώμη του, οδηγούν στην ισοπέδωση των ατόμων και στη διατήρηση μιας ηθικής της αγέλης.

Αντιθέτως, ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο βασικός εισηγητής της αυτονομίας στη σύγχρονη διανόηση, αντιλαμβάνεται την πολιτική ως τον κατεξοχήν χώρο όπου το άτομο αποκτά νόημα ως ελεύθερο και υπεύθυνο ον, μέσα από τη συμμετοχή του στη συλλογική διαμόρφωση των θεσμών. Για τον Καστοριάδη, η πολιτική δεν είναι μηχανισμός επιβολής μιας ηθικής των αδυνάτων στους ισχυρούς, αλλά η συλλογική δημιουργική διαδικασία μέσω της οποίας μια κοινωνία αυτοθεσμίζεται, δημιουργώντας τους δικούς της νόμους και αξίες χωρίς αναφορά σε υπερβατικές αρχές. Για αυτό τον λόγο αποτελεί την ίδια την ουσία της ελευθερίας.

Η αντίθεση μεταξύ Νίτσε και Καστοριάδη είναι κατά τη γνώμη μας σημαντική, καθώς φέρνει ένα βαθύτερο ερώτημα στην επιφάνεια: είναι η ελευθερία πρωτίστως ατομική, όπως υποστηρίζει ο Νίτσε, ή μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα από τη συλλογική συμμετοχή, όπως προτείνει ο Καστοριάδης;

Η ανατροπή της μεταφυσικής ενοχής στον Νίτσε

Η αθωότητα του γίγνεσθαι, προκύπτει ως φυσικό συμπέρασμα της κριτικής του Νίτσε στην παραδοσιακή δυτική ηθική, η οποία έχει δομήσει την πραγματικότητα πάνω στην ενοχή και την τιμωρία (Νίτσε, 2012 α). Η ηθική της ενοχής, υποστηρίζει, προέρχεται από τις πρώτες κοινωνίες όπου ο άνθρωπος, όντας υποχρεωμένος να τηρεί συμφωνίες και να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των ισχυρότερων, ανέπτυξε μια εσωτερική αίσθηση ενοχής ως αντίδραση στον φόβο της τιμωρίας. Αυτή η αίσθηση, με την πάροδο του χρόνου, μετασχηματίστηκε σε μια βαθιά ριζωμένη ψυχολογική κατάσταση, ενισχυμένη από τις θρησκείες και τις ηθικές δομές της κοινωνίας (Νίτσε, 2012 β). Ιδιαίτερα μέσα στον χριστιανισμό, η ενοχή συνδέθηκε με την ιδέα του προπατορικού αμαρτήματος: ο άνθρωπος θεωρείται εξ αρχής ένοχος απέναντι στον Θεό και η ζωή του καθορίζεται από την ανάγκη εξιλέωσης. Η υπόσχεση της σωτηρίας, όπως γράφει και ο Αυγουστίνος στις Εξομολογήσεις, προϋποθέτει την παραδοχή μιας πρωταρχικής ενοχής, η οποία μπορεί να ξεπλυθεί μόνο μέσω της υποταγής στη θεϊκή τάξη. Ο Νίτσε, σωστά βλέπει σε αυτήν την ιδέα έναν μηχανισμό καταπίεσης που εξυπηρετεί τη διατήρηση της εξουσίας: η ενοχή κρατά τον άνθρωπο αδύναμο, αποτρέποντάς τον από το να αναζητήσει τη δική του δύναμη και δημιουργικότητα.

Η ηθική του καθήκοντος που αναπτύχθηκε στη συνέχεια από τον Καντ, παρόλο που απομακρύνεται από τη θρησκευτική πίστη, διατηρεί το πνεύμα της αυταπάρνησης. Ο Καντ τοποθετεί την ηθική στην ορθολογική αυτονομία, αλλά εξακολουθεί να βλέπει τον άνθρωπο ως υποκείμενο σε έναν οικουμενικό ηθικό νόμο (κατηγορική προσταγή), ο οποίος του επιβάλλει υποχρεώσεις και ευθύνες (Kant, 1984). Ο Νίτσε λοιπόν ασκεί κριτική και σε αυτόν καθώς θεωρεί ότι η καντιανή ηθική, αν και παρουσιάζεται ως έκφραση της αυτονομίας του ανθρώπου, στην πραγματικότητα επιβάλλει μια νέα μορφή υποταγής. Η κατηγορική προσταγή απαιτεί από το άτομο να ενεργεί σύμφωνα με καθολικούς ηθικούς κανόνες, ανεξαρτήτως των ατομικών του επιθυμιών, ενστίκτων ή δημιουργικών παρορμήσεων. Για τον Νίτσε, αυτό δεν είναι παρά μια εκκοσμικευμένη εκδοχή της χριστιανικής ηθικής, η οποία εξακολουθεί να καταπιέζει τη φυσική ζωτικότητα και τη βούληση για δύναμη του ανθρώπου (Νίτσε, 2012 α).

Αντίθετα, ο Νίτσε, μέσω της έννοιας της «αθωότητας του γίγνεσθαι», απελευθερώνει την ύπαρξη από κάθε εγγενή ηθικό χαρακτήρα και από κάθε υπερβατικό κριτή που επιβάλλει σκοπούς ή ανώτερες δεσμεύσεις στην ανθρώπινη δράση. Αυτό έχει καθοριστικές συνέπειες για την ανθρώπινη ύπαρξη. Αν η πραγματικότητα δεν είναι ηθικά φορτισμένη, τότε ο άνθρωπος δεν έχει κανέναν αντικειμενικό λόγο να αισθάνεται ενοχή για την κατάστασή του. Η δυστυχία, η αποτυχία, ο πόνος — όλα είναι απλώς εκφάνσεις του γίγνεσθαι, όχι τιμωρίες ή συνέπειες ηθικών παραβάσεων. Ο άνθρωπος δεν γεννιέται ένοχος ούτε οφείλει να λογοδοτήσει σε κάποιον υπερβατικό κριτή.

Επιπλέον, η έννοια συνδέεται στενά με την έννοια της αιώνιας επιστροφής. Στο Τάδε Έφη Ζαρατούστρα, ο Νίτσε παρουσιάζει την αιώνια επιστροφή ως ένα υποθετικό σενάριο όπου η ζωή, σε όλες τις λεπτομέρειές της, επαναλαμβάνεται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, ξανά και ξανά, για μια άπειρη σειρά κύκλων (Νίτσε, 2008). Αυτή η σκέψη εμφανίζεται αρχικά ως μια «κοσμική κατάρα» που βαραίνει τον άνθρωπο, καθώς τον αναγκάζει να αναμετρηθεί με την πιθανότητα ότι κάθε απόφαση, κάθε χαρά και κάθε πόνος θα επιστρέφει αιώνια.

Ωστόσο, η έννοια αυτή δεν προτείνεται ως ένα φαταλιστικό μοντέλο της ιστορίας, αλλά ως κριτήριο αξιολόγησης της ζωής: εάν ο άνθρωπος μπορεί να αποδεχτεί την αιώνια επιστροφή της ύπαρξής του με ενθουσιασμό και χωρίς τύψεις, τότε είναι πραγματικά ελεύθερος. Ο Νίτσε με τον τρόπο αυτό απορρίπτει τις συμβατικές δυτικές ηθικές – τόσο τη χριστιανική, όσο και την καντιανή  – και προτείνει μια ηθική στην οποία η μόνη αυθεντική αξιολόγηση της ζωής είναι το κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να την ξαναζήσουμε ακριβώς όπως είναι, χωρίς ενοχές ή προσμονές μεταφυσικής λύτρωσης.

Έτσι, η αιώνια επιστροφή είναι το απόλυτο αντίδοτο σε κάθε μορφή τελεολογίας, καθώς αποδομεί την ιδέα ότι το μέλλον προσφέρει κάποιον τελικό προορισμό όπου η ανθρωπότητα θα «δικαιωθεί». Εάν όλα επιστρέφουν αέναα, τότε δεν υπάρχει καμία τελική λύτρωση, καμία σωτηρία, καμία εξιλέωση. Αυτό οδηγεί στην πλήρη απελευθέρωση από την έννοια της ενοχής: ο κόσμος είναι αθώος, όχι επειδή είναι ηθικά καλός, αλλά επειδή δεν υπόκειται σε κανέναν ηθικό νόμο πέρα από αυτόν που του επιβάλλει ο ίδιος ο άνθρωπος.

Ο φιλόσοφος όμως δεν σταματά απλώς στην αποδοχή της αιώνιας επιστροφής, αλλά την τοποθετεί ως αναγκαία προϋπόθεση για την ανάδυση του Υπερανθρώπου (Übermensch). Ο Υπεράνθρωπος είναι εκείνος που μπορεί να αγκαλιάσει την αιώνια επιστροφή χωρίς φόβο, να ζήσει τη ζωή του δίχως την προσμονή μιας μελλοντικής σωτηρίας και να δημιουργήσει τις δικές του αξίες, χωρίς να αναζητεί νομιμοποίηση από κάποιον εξωτερικό ηθικό κώδικα. Για τον Νίτσε, η ζωή δεν είναι ένα πρόβλημα προς επίλυση, αλλά ένα δημιουργικό πεδίο σύγκρουσης και νοηματοδότησης (Νίτσε, 2008). Ο Υπεράνθρωπος είναι επομένως το υποκείμενο που έχει απαλλαγεί πλήρως από τη μεταφυσική ενοχή και ζει σύμφωνα με την απόλυτη αυτονομία της βούλησής του. Δεν καθοδηγείται από επιβαλλόμενες ηθικές αρχές, αλλά δημιουργεί τις δικές του αξίες.

Συνοψίζοντας, η απελευθέρωση από τη μεταφυσική ενοχή είναι ένα από τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία της νιτσεϊκής σκέψης. Μέσα από την αθωότητα του γίγνεσθαι, ο Νίτσε ανατρέπει την ιδέα ότι η ύπαρξη πρέπει να δικαιολογηθεί ηθικά. Ο κόσμος δεν είναι καλός ή κακός — είναι απλώς αυτό που είναι. Ο άνθρωπος που αποδέχεται αυτήν την πραγματικότητα παύει να αισθάνεται ενοχή και γίνεται δημιουργός του δικού του προσωπικού νοήματος.

Ωστόσο, η νιτσεϊκή έμφαση στην ατομική δημιουργία νοήματος εγείρει ερωτήματα για τη συλλογική διάσταση της ύπαρξης. Αν η ηθική είναι μια ανθρώπινη επινόηση, τότε ποιος ο ρόλος της κοινωνίας στη διαμόρφωση του ατόμου; Ο Νίτσε φαίνεται να τοποθετεί την ευθύνη για την υπέρβαση των παλιών αξιών στον μοναχικό δημιουργό, αλλά τι συμβαίνει όταν η ελευθερία δεν αφορά μόνο το άτομο, αλλά και το σύνολο;

Καστοριάδης: Η αλλαγή ως συλλογική δημιουργία της κοινωνίας

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης διαφοροποιείται ριζικά από τη νιτσεϊκή σύλληψη της πραγματικότητας ως ενός αθώου γίγνεσθαι. Για τον Καστοριάδη, η ιστορία και η κοινωνία δεν αποτελούν ένα φυσικό και ανεξέλεγκτο ρεύμα αλλαγών, αλλά ένα πεδίο δημιουργικής ανθρώπινης δράσης, όπου οι συλλογικές φαντασιακές σημασίες καθορίζουν τις θεσμίσεις και τις μορφές οργάνωσης της ζωής. Η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα δεν είναι απλώς μια εκδήλωση της δυναμικής της ζωής, όπως τη βλέπει ο Νίτσε, αλλά μια διαδικασία συλλογικής αυτοθέσμισης, μέσω της οποίας οι άνθρωποι δημιουργούν και αναδημιουργούν τις συνθήκες της ύπαρξής τους (Καστοριάδης, 1978).

Η έννοια της ιστορίας στον Καστοριάδη, όπως και στον Νίτσε, δεν ταυτίζεται με μια φυσική ή ντετερμινιστική διαδικασία εξέλιξης, αλλά με τη συνεχή ανάδυση νέων μορφών. Ωστόσο, η πηγή αυτής της ανάδυσης διαφέρει ριζικά: στον Καστοριάδη, προκύπτει από το ριζικό φαντασιακό που διαμορφώνει τις κοινωνικές θεσμίσεις, ενώ στον Νίτσε, από τη θέληση για δύναμη, η οποία καθοδηγεί την εξέλιξη των αξιών και των κοινωνικών δομών.

Εδώ όμως αναδύεται μια κρίσιμη διάσταση διαφοροποίησης. Για τον Νίτσε, η ιστορία και η δημιουργία νέων αξιών δεν είναι αποτέλεσμα μιας συνειδητής και συλλογικής προσπάθειας, αλλά της σύγκρουσης δυνάμεων και της δυναμικής της υπέρβασης. Δεν υπάρχει ένας ορθολογικός ή συντονισμένος τρόπος με τον οποίο η κοινωνία παράγει νέες μορφές ζωής, καθώς αυτές προκύπτουν από τις αντιφάσεις και τις εντάσεις που διέπουν την ύπαρξη. Αντίθετα, στον Καστοριάδη, η δημιουργία νέων αξιών και θεσμών είναι συνειδητή, εδράζεται στην αυτοθέσμιση και αποτελεί έκφραση της συλλογικής φαντασιακής δημιουργίας. Η κοινωνία δεν είναι απλώς το προϊόν τυφλών δυνάμεων, αλλά διαμορφώνεται μέσα από την ενεργό και σκεπτόμενη συμμετοχή των ανθρώπων που αναλαμβάνουν την ευθύνη της αυτοκυβέρνησής τους.

Για παράδειγμα, η Γαλλική Επανάσταση δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά με όρους της νιτσεϊκής θέλησης για δύναμη — δηλαδή ως η επικράτηση μιας ισχυρότερης δύναμης έναντι μιας ασθενέστερης. Αντίθετα, αποτελεί μια συνειδητή πολιτική πράξη, μέσω της οποίας οι άνθρωποι επιδίωξαν να ανατρέψουν το παλαιό καθεστώς και να δημιουργήσουν ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, θεμελιωμένο σε αξίες όπως η ελευθερία, η ισότητα και η αδελφοσύνη. Αυτή η ανατροπή δεν προήλθε από μια ασυνείδητη ή αυθόρμητη εξέλιξη, αλλά από τη στοχαστική και ενεργή συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωση ενός νέου πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου.

Για τον Καστοριάδη, λοιπόν, η δημιουργία νέων αξιών και μορφών ύπαρξης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το κοινωνικό φαντασιακό, το οποίο συγκροτεί τις κοινές σημασίες που οι άνθρωποι παράγουν για να ερμηνεύσουν και να διαμορφώσουν τον κόσμο τους. Αυτό σημαίνει ότι η αλλαγή δεν προέρχεται από μεμονωμένα άτομα, αλλά από τη συλλογική δράση της κοινωνίας. Αντίθετα, στον Νίτσε, η δημιουργία αξιών δεν είναι αποτέλεσμα συλλογικής διαδικασίας, αλλά πράξη υπέρβασης του ατόμου. Ο Υπεράνθρωπος δεν υπόκειται στους κανόνες της κοινωνίας, αλλά τους επαναπροσδιορίζει, υπερβαίνοντας τους περιορισμούς που του επιβάλλουν οι ηθικές και κοινωνικές δομές.

Ωστόσο, αυτή η προοπτική είναι σε μεγάλο βαθμό ατομοκεντρική: αφορά την προσωπική υπέρβαση και τη διαμόρφωση ενός νέου τρόπου ζωής. Ο Καστοριάδης, αντίθετα, απορρίπτει την ιδέα ότι η δημιουργία αξιών μπορεί να είναι ατομική υπόθεση. Η αυτονομία, όπως την κατανοεί, δεν αφορά απλώς την ατομική αυτοπραγμάτωση, τη βούληση για δύναμη ή την ανάδυση ενός «υπερανθρώπινου» ατόμου, αλλά απαιτεί τη συλλογική συμμετοχή των ανθρώπων στη θεσμική συγκρότηση μιας αυτόνομης κοινωνίας — δηλαδή μιας κοινωνίας που αυτοθεσμίζεται μέσα από αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες (Καστοριάδης, 2000).

Ο Νίτσε, ωστόσο, δεν ενδιαφέρεται για τη δημοκρατία. Η έννοια του Υπερανθρώπου δεν συνεπάγεται τη συμμετοχή των πολλών στη διαμόρφωση του πολιτικού πεδίου, αλλά μάλλον την ανάδυση ορισμένων εξαιρετικών ατόμων, τα οποία θα καθοδηγήσουν τον πολιτισμό προς νέες κατευθύνσεις. Αυτή η θεώρηση οδηγεί σε μια ελιτίστικη αντίληψη της πολιτικής, όπου η δύναμη συγκεντρώνεται στους δημιουργούς νέων αξιών και όχι στη συλλογική λήψη αποφάσεων.

Υπάρχει δυνατότητα σύνθεσης;

Ο Νίτσε και ο Καστοριάδης είναι δύο στοχαστές που αμφισβητούν τις παραδοσιακές μεταφυσικές και ηθικές κατηγορίες, αλλά αποκλίνουν σημαντικά ως προς την έννοια της δημιουργίας και τη μορφή της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης. Ο Νίτσε προτείνει μια αριστοκρατική θεώρηση της ανθρώπινης εξέλιξης, όπου η δημιουργία αξιών ανήκει στους ισχυρούς και τους υπερανθρώπους. Αντίθετα, ο Καστοριάδης προτείνει ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό πρόταγμα αυτοθέσμισης, όπου η κοινωνία συλλογικά καθορίζει τη μοίρα της.

Α) Το ζήτημα της ελευθερίας

Για τον Νίτσε, η ελευθερία είναι πρωτίστως ατομική: αφορά τη δυνατότητα του ισχυρού ανθρώπου να υπερβεί τα κοινωνικά και ηθικά δεσμά και να δημιουργήσει νέες αξίες βάσει της βούλησης για δύναμη. Η ηθική των πολλών – η ηθική της «αγέλης» – συνιστά εμπόδιο για τον ισχυρό, που καλείται να χαράξει το δικό του μονοπάτι πέρα από τις μαζικές αντιλήψεις (Νίτσε, 2008).

Αντίθετα, για τον Καστοριάδη, η ελευθερία δεν είναι μια ατομική υπόθεση αλλά μια συλλογική διαδικασία. Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικά ελεύθερο άτομο μέσα σε μια ετερόνομη κοινωνία, όπου οι νόμοι και οι αξίες επιβάλλονται άνωθεν, χωρίς τη συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωσή τους. Η αυτονομία είναι κατεξοχήν πολιτική και κοινωνική έννοια, καθώς αφορά τη συλλογική αυτοθέσμιση (Καστοριάδης, 2000).

Αυτή η διάσταση οδηγεί σε μια βαθιά πολιτική σύγκρουση. Ο Νίτσε αντιμετωπίζει τη δημοκρατία ως σύστημα που ενισχύει τη μετριότητα και καταστέλλει τους εξαιρετικούς ανθρώπους. Ο Καστοριάδης, αντίθετα, αντιλαμβάνεται τη δημοκρατία ως το ανώτερο στάδιο της ελευθερίας, όπου οι πολίτες δημιουργούν ενεργά τις κοινωνίες τους.

Β) Υπεράνθρωπος vs Αυτόνομο υποκείμενο

Μια δεύτερη κρίσιμη διαφορά μεταξύ των δύο στοχαστών αφορά το υποκείμενο της δημιουργίας αξιών. Ο Νίτσε θεωρεί ότι οι αξίες δημιουργούνται από τα ισχυρά και δημιουργικά άτομα, που επιβάλουν το δικό τους νόημα στην πραγματικότητα. Αυτή η θεώρηση εμπεριέχει ένα στοιχείο βιολογισμού και ιεραρχίας: κάποιοι άνθρωποι είναι εγγενώς ικανοί να αναδυθούν ως δημιουργοί αξιών, ενώ η μάζα παραμένει αδύναμη και καθοδηγούμενη (Νίτσε, 2008).

Ο Καστοριάδης, αντίθετα, απορρίπτει κάθε βιολογική ή φυσική ιεραρχία. Για εκείνον, η κοινωνία, ως συλλογικό υποκείμενο, νοηματοδοτεί την πραγματικότητα μέσω του κοινωνικού φαντασιακού. Η αυτονομία δεν είναι ατομική υπόθεση, αλλά μια διαδικασία συλλογικής αυτοθέσμισης. Οι αξίες δεν επιβάλλονται από μια ελίτ ισχυρών ατόμων, αλλά συνδιαμορφώνονται μέσα από τον διάλογο και την κριτική σκέψη  (Καστοριάδης, 1978).

Έτσι, ενώ ο Νίτσε υπερασπίζεται ένα αριστοκρατικό και ατομοκεντρικό πρότυπο δημιουργίας, ο Καστοριάδης προτείνει ένα δημοκρατικό και συμμετοχικό μοντέλο που βασίζεται στη συλλογική αυτοθέσμιση.

Γ) Ιστορία και κοινωνική αλλαγή

Οι δύο στοχαστές διαφέρουν επίσης ριζικά στην αντίληψή τους για την ιστορία. Ο Νίτσε βλέπει την ιστορία ως κύκλο παρακμής και αναγέννησης: οι ισχυρές προσωπικότητες εμφανίζονται περιοδικά για να ανατρέψουν τις παρηκμασμένες αξίες και να δημιουργήσουν νέες. Η έννοια της αιώνιας επιστροφής υποδηλώνει ότι η ιστορία δεν έχει ούτε κατεύθυνση ούτε τελικό σκοπό (Νίτσε, 2008). Αντίθετα, ο Καστοριάδης θεωρεί ότι η ιστορία είναι ανοιχτή και ακαθόριστη. Δεν υπάρχει αναπόφευκτο πεπρωμένο ή κυκλική επανάληψη, αλλά η κοινωνία μπορεί να μετασχηματίζεται ριζικά μέσω της δημιουργικής φαντασίας των ανθρώπων (Καστοριάδης, 1978).

Τελικές σκέψεις                   

Οι δύο στοχαστές έχουν ασύμβατες αντιλήψεις για την πολιτική και την ανθρώπινη δράση. Στον Νίτσε, η αλλαγή είναι έργο των λίγων. Στον Καστοριάδη, είναι αποτέλεσμα συλλογικών διαδικασιών.

Ο Νίτσε είναι σημαντικός ως αποδομητής της παραδοσιακής ηθικής και των μεταφυσικών δομών. Το έργο του επηρέασε φιλοσοφικά ρεύματα όπως ο υπαρξισμός και ο μεταμοντερνισμός. Ωστόσο, η πολιτική του σκέψη παρουσιάζει προβληματικά σημεία.

Θεωρεί ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων ανήκει στους «τελευταίους ανθρώπους», δηλαδή σε μια αδρανή μάζα που αναζητά ασφάλεια και άνεση αντί για τη δημιουργία (Νίτσε, 2008). Αυτή η θεώρηση οδηγεί σε μια ελιτίστικη προσέγγιση, η οποία επιπλέον δεν προσφέρει ένα πειστικό πολιτικό όραμα για την αλλαγή. Αν μόνο οι «δυνατοί» έχουν το δικαίωμα να δημιουργούν αξίες, τότε ποιος καθορίζει ποιοι είναι αυτοί; Πώς αποφεύγουμε την αναπαραγωγή αυταρχικών μορφών εξουσίας, όπου οι «ανώτεροι» επιβάλλουν τις αξίες τους στους «κατώτερους»;

Η κριτική του Νίτσε στη δημοκρατία είναι επίσης εξόχως προβληματική. Βλέπει τη δημοκρατία ως ένα σύστημα που προωθεί τη μετριότητα (παρόλο που πέφτει στην αντίθεση να θαυμάζει την αρχαιοελληνική δημιουργία), καθώς καταργεί τις φυσικές ιεραρχίες και ισοπεδώνει τις διαφορές. Ωστόσο, ο Καστοριάδης δείχνει ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα σύστημα διακυβέρνησης, αλλά μια διαδικασία αυτοθέσμισης, όπου οι άνθρωποι αναλαμβάνουν την ευθύνη να δημιουργούν συλλογικά τις κοινωνικές τους δομές (Καστοριάδης, 2000). Η ιδέα της αυτονομίας είναι ακριβώς το αντίθετο από τη «μαζική ισοπέδωση» που φοβάται ο Νίτσε: δεν σημαίνει την απόλυτη εξίσωση των ανθρώπων, αλλά τη δυνατότητα όλων να συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία των κανόνων που τους διέπουν.

Ο Καστοριάδης υπερβαίνει τα όρια του ατομικού ηρωισμού του Νίτσε, προτείνοντας μια ριζοσπαστική αντίληψη της πολιτικής ως συλλογικής πράξης. Αυτό το πρόταγμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο σημερινό πολιτικό πλαίσιο. Ο κόσμος που ζούμε χαρακτηρίζεται από κρίσεις νοήματος, περιβαλλοντική καταστροφή και τεχνοκρατική διαχείριση της πολιτικής. Η λύση δεν μπορεί να είναι η αναμονή κάποιων «υπερανθρώπων» που θα φέρουν νέες αξίες, αλλά η συλλογική ανάληψη ευθύνης για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τις κοινωνίες μας.

Άρα, γυρνώντας στο ερώτημα αν θα μπορούσε να υπάρξει μια σύνθεση μεταξύ των δύο στοχαστών; Σε κάποιο βαθμό, ναι. Ο Νίτσε μας διδάσκει τη σημασία της δημιουργίας, της υπέρβασης των παλιών δομών και της χειραφέτησης από την ενοχή. Αυτά είναι στοιχεία που θα μπορούσαν να ενσωματωθούν στη σκέψη του Καστοριάδη, ο οποίος επίσης απορρίπτει τις προκαθορισμένες αξίες και στηρίζεται στην ανθρώπινη δημιουργικότητα. Από την άλλη όμως, η νιτσεϊκή έμφαση στη δύναμη και την ιεραρχία δεν μπορεί να συνδυαστεί με το πρόταγμα της αυτονομίας του Καστοριάδη. Αν αποδεχτούμε την αρχή ότι μόνο κάποιοι «ισχυροί» έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν αξίες, τότε καταργούμε την ίδια την έννοια της δημοκρατικής αυτονομίας. Σε αυτό το σημείο, η σκέψη του Καστοριάδη είναι πιο πειστική, καθώς δεν απαιτεί μια προνομιακή τάξη δημιουργών αλλά βασίζεται στην ενεργή συμμετοχή όλων.

 sekeris.gr

Βιβλιογραφία

Kant, I. (1984). Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών. Δωδώνη.

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Κέδρος.

Καστοριάδης, Κ. (2000). Η άνοδος της ασημαντότητας. ‘Ύψιλον

Νίτσε, Φ. (2008). Τάδε έφη Ζαρατούστρα. Εκδοτική Θεσσαλονίκης.

Νίτσε, Φ. (2012 α). Πέρα από το καλό και το κακό. Πανοπτικόν.

Νίτσε, Φ. (2012 β). Γενεαλογία της ηθικής. Πανοπτικόν

Το άρθρο Η αθωότητα του γίγνεσθαι: Νίτσε, Καστοριάδης και το ζήτημα της ελευθερίας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Αν και σαν έννοια ξεκίνησε με τη δημοσίευση του έργου «Tractatus Logico – Philosophicus» από τον Wittgenstein το 1921, ο όρος εισήχθη από τον Richard Rorty το 1967. Η γλωσσολογική στροφή περιγράφει την απομάκρυνση από παραδοσιακές φιλοσοφικές θεωρήσεις που αντιμετώπιζαν τη γλώσσα ως απλό εργαλείο περιγραφής της πραγματικότητας και την προώθηση της αντίληψης ότι η γλώσσα κατασκευάζει την ίδια την εμπειρία μας για τον κόσμο. Στοχαστές όπως ο Ludwig Wittgenstein και οι δομιστές και μεταδομιστές, ιδίως ο Michel Foucault και ο Jacques Derrida, διαμόρφωσαν την προβληματική αυτή, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο της γλώσσας στη συγκρότηση των κοινωνικών πρακτικών, των θεσμών και του νοήματος.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη, μολονότι δεν εντάσσεται άμεσα σε αυτήν την κατεύθυνση, παρουσιάζει σημαντικά κοινά σημεία αλλά και αξιοσημείωτες διαφορές. Ο Καστοριάδης προσέγγισε το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι μέσα από την έννοια της «φαντασιακής θέσμισης» και της αυτονομίας, δίνοντας έμφαση στην δημιουργική διάσταση του ριζικού φαντασιακού και τη δυνατότητα των ανθρώπων να αυτοθεσμίζονται. Για τον λόγο αυτό, είναι κρίσιμο να διερευνηθεί αν και πώς ανευρίσκεται η γλωσσολογική στροφή στο έργο του, εστιάζοντας στις αναλογίες και αποκλίσεις με τις κεντρικές έννοιες της φιλοσοφίας της γλώσσας.

Η γλωσσολογική στροφή στη φιλοσοφία: Από τον Saussure στον Wittgenstein και στον Foucault

Η γλωσσολογική στροφή, θεμελιωμένη στη σκέψη του Ferdinand de Saussure, ορίζει τη γλώσσα ως ένα σύστημα σημείων που αποτελείται από το σημαίνον (signifier) και το σημαινόμενο (signified). Ο Saussure (1979) υποστήριξε ότι η σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου είναι αυθαίρετη, ενώ η γλώσσα λειτουργεί ως κλειστό σύστημα συμβολισμών, το οποίο αναπτύσσεται μέσω συλλογικών συμβάσεων. Αυτή η προσέγγιση αποτέλεσε τη βάση του δομισμού, επηρεάζοντας καίρια τη μετέπειτα ανάπτυξη της γλωσσολογίας και των κοινωνικών επιστημών.

Παράλληλα, ο Wittgenstein (1977), με την έννοια των «γλωσσικών παιγνίων», τόνισε ότι το νόημα των λέξεων καθορίζεται από τη χρήση τους σε συγκεκριμένα κοινωνικά πλαίσια, υπογραμμίζοντας τη συνάρτηση γλώσσας και κοινωνικής πρακτικής. Τέτοια γλωσσικά παιχνίδια είναι για παράδειγμα η γλώσσα των χριστιανών, ή των επιστημόνων, η καθημερινή γλώσσα που χρησιμοποιούμε στην επικοινωνία μας, η φιλοσοφική γλώσσα κλπ.

Για να γίνουν αυτά περισσότερο κατανοητά, ας αντιπαραβάλουμε τον όρο «πίστη» μεταξύ της χριστιανικής γλώσσας και της καθημερινής γλώσσας.

Στο χριστιανικό πλαίσιο, η «πίστη» αναφέρεται σε μια βαθιά και αδιάσειστη εμπιστοσύνη στον Θεό και στις διδασκαλίες του Ιησού Χριστού. Δεν είναι απλώς μια πεποίθηση, αλλά μια εσωτερική βεβαιότητα που στηρίζεται σε πνευματική εμπειρία και αποδοχή του θείου σχεδίου. Παράδειγμα: «Η πίστη στον Χριστό μας οδηγεί στη σωτηρία». Η λέξη «πίστη» εδώ έχει θεολογική σημασία, αναφερόμενη σε μια υπαρξιακή σχέση με τον Θεό.

Αντίθετα, στην καθημερινή της χρήση, η λέξη «πίστη» μπορεί να σημαίνει απλώς εμπιστοσύνη σε κάποιον ή κάτι, χωρίς αναγκαστικά να εμπλέκεται θεολογική ή πνευματική διάσταση. Παράδειγμα: «Έχω πίστη στους συντρόφους μου ότι θα με βοηθήσουν». Εδώ, η λέξη «πίστη» αναφέρεται σε μια απλή ανθρώπινη εμπιστοσύνη και δεν έχει τη βαρύτητα της θρησκευτικής πίστης.

Με αυτό το παράδειγμα καταλαβαίνει κανείς πως η ίδια λέξη μπορεί να φέρει πολύ διαφορετικά νοήματα ανάλογα με το πλαίσιο χρήσης της, ανάλογα αν αυτό είναι θρησκευτικό ή καθημερινό.

Ενώ ο Wittgenstein επικεντρώθηκε στις γλωσσικές συμβάσεις και στα γλωσσικά παιχνίδια, ο Foucault (2017) προχώρησε βαθύτερα και ανέπτυξε μια δυναμικότερη προσέγγιση της γλώσσας ως μέσου ελέγχου και διαμόρφωσης της πραγματικότητας. Στο έργο του «Η Αρχαιολογία της Γνώσης», υποστηρίζει ότι η γνώση δεν είναι κάτι ουδέτερο ή αντικειμενικό, αλλά διαμορφώνεται και ελέγχεται μέσα από τους «λόγους» (discourses), οι οποίοι είναι σύνολα δηλώσεων που σχετίζονται με την εξουσία. Οι λόγοι αποτελούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργούνται και νοηματοδοτούνται τα αντικείμενα της γνώσης, όπως για παράδειγμα η ψυχική υγεία, η εγκληματικότητα, το φύλο και η σεξουαλικότητα.

Αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα δεν είναι απλώς ένα μέσο που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι για να επικοινωνούν και να περιγράφουν τον κόσμο, αλλά ένα ενεργό εργαλείο που συμβάλλει στη διαμόρφωση της γνώσης και στην ενσωμάτωση συγκεκριμένων μορφών εξουσίας. Κάθε λόγος περιλαμβάνει κανόνες και διαδικασίες που καθορίζουν τι μπορεί να ειπωθεί, ποιοι μπορούν να το πουν, και με ποιους όρους γίνεται αποδεκτό ως αληθές ή έγκυρο. Έτσι, οι γλωσσικές συμβάσεις εντάσσονται σε ένα δίκτυο εξουσίας, καθώς ορισμένα θέματα γίνονται αντικείμενα δημόσιας συζήτησης ή έρευνας, ενώ άλλα αποκλείονται ή αποσιωπούνται. Ο Foucault δείχνει πως οι θεσμοί (π.χ., το σχολείο, το δικαστικό σύστημα, το νοσοκομείο) και οι λόγοι που τους περιβάλλουν, ρυθμίζουν ποιος κατέχει την εξουσία να παράγει γνώση και να την ελέγχει (Foucault, 2017).

Η γλώσσα και το φαντασιακό στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη

Ο Καστοριάδης είναι ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20^ού αιώνα με τη θεωρία του περί της φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας να αποτελεί έναν θεμελιώδη άξονα της σκέψης του. Στο πλαίσιο αυτής της θεωρίας, εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνία, τους θεσμούς, τις σημασίες, αλλά και τη γλώσσα. Η έννοια της «φαντασιακής θέσμισης», αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες δημιουργούν το δικό τους σύστημα αξιών, κανόνων και συμβολικών μορφών, το οποίο καθοδηγεί τη ζωή των μελών τους. Αυτό το σύστημα δεν είναι απλώς αποτέλεσμα λογικής οργάνωσης ή αντικειμενικών συνθηκών, αλλά ένα προϊόν της ανθρώπινης φαντασίας (Καστοριάδης, 1978).

Σύμφωνα με τον Καστοριάδη, κάθε κοινωνία διαμορφώνει ένα «φαντασιακό σύμπαν» ή ένα σύνολο φαντασιακών μορφών και σημασιών οι οποίες καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και οργανώνουν τον κόσμο τους. Αυτές οι φαντασιακές μορφές, ή «κοινωνικές φαντασιακές σημασίες», δεν έχουν καμία αναφορά στην «αντικειμενική» πραγματικότητα, αλλά λειτουργούν ως πλαίσια νοήματος που καθοδηγούν τις ανθρώπινες δραστηριότητες, τις ηθικές αξίες και τις κοινωνικές δομές. Οι θεσμοί, οι νόρμες και οι αξίες, κατά συνέπεια, δεν προκύπτουν αυτόματα από τη φύση των ανθρώπων ή κάποια ιστορική αναγκαιότητα, αλλά παράγονται από αυτή τη φαντασιακή θέσμιση (Καστοριάδης, 1978). Για παράδειγμα, έννοιες όπως το κράτος, ο νόμος, η δικαιοσύνη, ή η θρησκεία, δεν είναι κάτι το «φυσικό» ή παγκόσμιο. Κάθε κοινωνία παράγει τις δικές της ιδιαίτερες σημασίες, που διαφοροποιούνται από τις αντίστοιχες σημασίες άλλων κοινωνιών.

Ο Καστοριάδης εδώ, διαφοροποιείται ριζικά από την αντίληψη της γλωσσολογικής στροφής, καθώς δεν θεωρεί τη γλώσσα ως πρωτεύον και καθοριστικό στοιχείο της κοινωνικής και πολιτικής δημιουργίας. Η κριτική του επικεντρώνεται στο γεγονός ότι η γλωσσική ανάλυση, αν και σημαντική, περιορίζεται στη σφαίρα της έκφρασης και δεν μπορεί να εξηγήσει την πηγή της ανθρώπινης δημιουργικότητας, η οποία βρίσκεται στην φαντασιακή διάσταση. Σύμφωνα με τον Καστοριάδη (1999), η έμφαση στη γλώσσα από τους στοχαστές της γλωσσικής στροφής, όπως ο Wittgenstein και ο Derrida, απομακρύνει από το ερώτημα της δημιουργίας και της αυτονομίας. Η γλώσσα, αν και απαραίτητη για τη συγκρότηση κοινωνικών μορφών, δεν είναι η πηγή της δημιουργικότητας. Η κοινωνία δεν συγκροτείται απλώς μέσω γλωσσικών συστημάτων, αλλά μέσα από μια συνεχώς εξελισσόμενη διαδικασία φαντασιακής θέσμισης, όπου οι άνθρωποι δημιουργούν νέες κοινωνικές μορφές και σημασίες, πέρα από τις γλωσσικές συμβάσεις.

Αυτή η διάσταση της ανθρώπινης δημιουργικότητας, η οποία υπερβαίνει τη γλώσσα, είναι κεντρική στη θεωρία του Καστοριάδη για την αυτονομία. Η αυτονομία, για τον στοχαστή, δεν είναι μόνο η ικανότητα να διατυπώνουμε νέες γλωσσικές σημασίες ή να επανερμηνεύουμε τις υπάρχουσες, αλλά η ικανότητα να αναδημιουργούμε τους ίδιους τους θεσμούς και τα συστήματα που καθορίζουν τη ζωή μας. Αντί της γλώσσας, η πρωταρχική δύναμη για τη δημιουργία των κοινωνικών μορφών και θεσμών είναι αυτό που ο Καστοριάδης ονομάζει «ριζικό φαντασιακό». Αυτή η έννοια υποδηλώνει μια δημιουργική δύναμη που λειτουργεί πέρα από τη λογική ή τη γλώσσα. Το ριζικό φαντασιακό είναι η πηγή των νέων μορφών και δομών που δεν υπήρχαν προηγουμένως και που δεν μπορούν να εξηγηθούν πλήρως με βάση τις υπάρχουσες λογικές ή γλωσσικές δομές. Είναι η δημιουργική ικανότητα των ανθρώπων να σχηματίζουν νέες ιδέες, θεσμούς και κοινωνικές δομές που επαναπροσδιορίζουν το πλαίσιο στο οποίο ζουν (Καστοριάδης, 1978).

Εδώ, η διαφορά του Καστοριάδη με τη γλωσσολογική στροφή γίνεται επίσης ιδιαίτερα σαφής. Ενώ οι φιλόσοφοι της γλωσσολογικής στροφής βλέπουν τη γλώσσα ως το βασικό εργαλείο συγκρότησης του νοήματος, ο Καστοριάδης θεωρεί ότι η δημιουργία του νοήματος προϋπάρχει της γλώσσας. Η γλώσσα είναι μεν το μέσο μέσω του οποίου εκφράζονται οι φαντασιακές σημασίες, αλλά δεν αποτελεί την πηγή τους. Σύμφωνα με τον Καστοριάδη, το ριζικό φαντασιακό είναι αυτό που είναι υπεύθυνο για τη δημιουργία όλων των κοινωνικών μορφών, από τις απλούστερες ως τις πιο περίπλοκες. Είναι αυτό που οδηγεί στην παραγωγή νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης, όπως η δημοκρατία ή η θρησκεία και θεσμών, όπως οι νόμοι, τα δικαστήρια, ή οι πολιτικές ιδεολογίες. Αυτές οι μορφές και οι θεσμοί αποκτούν νόημα μέσω της φαντασίας και στη συνέχεια εκφράζονται και ενισχύονται μέσω της γλώσσας και των συμβολικών μορφών που χρησιμοποιεί κάθε κοινωνία (Καστοριάδης, 1978).

Επιπλέον, ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι η διαχρονικότητα της φαντασιακής θέσμισης. Κάθε κοινωνία, παρόλο που δημιουργεί νέες μορφές και θεσμούς, δεν ξεκινά από το μηδέν. Η φαντασιακή θέσμιση κάθε κοινωνίας περιλαμβάνει την επεξεργασία των προηγούμενων κοινωνικών μορφών και θεσμών, που έχουν δημιουργηθεί στο παρελθόν, και τη διαμόρφωση νέων μορφών βάσει αυτών. Αυτή η διαδικασία διαρκούς αναδημιουργίας και αναθεώρησης είναι κεντρική για την κοινωνική αλλαγή. Σε αυτό το πλαίσιο, το ριζικό φαντασιακό δεν είναι απλώς μια δύναμη καινοτομίας, αλλά και μια δύναμη ανατροφοδότησης και επανερμηνείας των υπαρχόντων θεσμών. Οι κοινωνίες δεν είναι στατικές, αλλά συνεχώς επαναπροσδιορίζουν το νόημα των θεσμών τους και των μορφών κοινωνικής οργάνωσης μέσω αυτής της διαδικασίας. Η φαντασιακή θέσμιση διαρκώς δημιουργεί νέα νοήματα, επιτρέποντας έτσι την κοινωνική εξέλιξη και μετασχηματισμό (Καστοριάδης, 1978). Αυτή η προσέγγιση αναδεικνύει την ανάγκη να εξετάσουμε τις κοινωνικές δομές μέσα από το πρίσμα της ιστορικής εξέλιξης και της πολιτισμικής κληρονομιάς, κάτι που μπορεί να αγνοηθεί στη θεωρία της γλωσσολογικής στροφής, η οποία εστιάζει κυρίως στη γλωσσική αναπαράσταση και στη σημασία της γλώσσας στη δημιουργία της κοινωνικής πραγματικότητας.

Συμπέρασμα

Η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη αποτελεί μια κρίσιμη συμβολή στη φιλοσοφία και στην κοινωνική θεωρία, ιδίως με την έννοια της «φαντασιακής θέσμισης της κοινωνίας». Σε αντίθεση με τη γλωσσολογική στροφή, η οποία σαφώς θέτει τη γλώσσα στο επίκεντρο της ανθρώπινης γνώσης και της κοινωνικής συγκρότησης, ο Καστοριάδης δίνει προτεραιότητα στη φαντασιακή διάσταση ως θεμελιώδη δύναμη της κοινωνικής δημιουργίας. Για τον Καστοριάδη, η γλώσσα δεν αποτελεί την πρωταρχική δημιουργική δύναμη, αλλά απλώς ένα δίαυλο μέσω του οποίου οι φαντασιακές δημιουργίες της κοινωνίας εκφράζονται και ενισχύονται. Το ριζικό φαντασιακό, όπως ορίζει ο στοχαστής, είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από την παραγωγή νέων μορφών κοινωνικής οργάνωσης και θεσμών, ξεπερνώντας τη γλωσσική ανάλυση και προσφέροντας μια πιο δυναμική αντίληψη της αυτονομίας τόσο σε ατομικό, όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Η θεωρία της φαντασιακής θέσμισης αναδεικνύει τη δύναμη της ανθρώπινης δημιουργικότητας, η οποία όχι μόνο επαναπροσδιορίζει την κοινωνική πραγματικότητα, αλλά επίσης την αναδομεί μέσα από συνεχείς διαδικασίες ανατροφοδότησης και επανερμηνείας των θεσμών και αξιών. Αυτή η προσέγγιση, που τοποθετεί τη φαντασία στον πυρήνα της κοινωνικής δημιουργίας, προσφέρει μια ουσιαστική κριτική στη γλωσσολογική στροφή και μας οδηγεί σε μια βαθύτερη κατανόηση της ανθρώπινης δημιουργικότητας και της αυτονομίας των κοινωνιών και των ατόμων.

Ηλίας Σεκέρης

Βιβλιογραφία

Καστοριάδης, Κ. (1978). Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. Αθήνα: Κέδρος.

Καστοριάδης, Κ. (1999). Ο θρυμματισμένος κόσμος. Αθήνα: Ύψιλον.

Foucault, Μ. (2017). Η αρχαιολογία της γνώσης. Αθήνα: ΠΛΕΘΡΟΝ

Saussure, F. de. (1979). Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας. Αθήνα: Παπαζήσης.

Wittgenstein, L. (1977). Φιλοσοφικές έρευνες. Αθήνα: Παπαζήσης.

Το άρθρο Η γλωσσολογική στροφή και η σκέψη του Καστοριάδη: Η Γλώσσα ως Πράττειν και Φαντασία εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Οι παραλίες δεν είναι τουριστικοί προορισμοί, ή οικόπεδα προς οικονομική εκμετάλλευση, αντίθετα είναι κοινοί πόροι που ανήκουν σε όλη την ανθρωπότητα και στον φυσικό κόσμο. Αυτή η αλλαγή παραδείγματος είναι απαραίτητη για την προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης τους και την αντιμετώπιση των πολύπλευρων αρνητικών επιπτώσεων του υπερτουρισμού.

Θεωρητικό πλαίσιο: Οι παραλίες ως Κοινά

Η έννοια των Κοινών, όπως διατυπώθηκε από μελετητές όπως η Elinor Ostrom, ή ο David Harvey, δίνει έμφαση στη συλλογική ιδιοκτησία και διαχείριση. Το πρωτοποριακό έργο της Ostrom για τη διακυβέρνηση των κοινών πόρων αμφισβητεί το αφήγημα της «τραγωδίας των κοινών» του Hardin (1968), το οποίο διατείνεται ότι δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική πέρα από την εξωτερική παρέμβαση και ότι ένας κοινός πόρος μπορεί να είναι βιώσιμος μονάχα όταν, είτε ελέγχεται και ρυθμίζεται από το κράτος, είτε ιδιωτικοποιείται.

Σε αντίθεση όμως με αυτή τη μονοδιάστατη θεώρηση, η νομπελίστρια Ostrom στο μνημειώδες έργο της «Η διαχείριση των κοινών πόρων» του 1990, απέδειξε – μέσα από πληθώρα παραδειγμάτων από όλα τα μήκη και πλάτη της γης – ότι οι κοινότητες μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά τους πόρους τους μέσω της συλλογικής δράσης και της αυτορρύθμισης (Ostrom, 2002). Επιπλέον, η κοινωνική οικολογία του Bookchin επεκτείνει αυτή την ιδέα συνδέοντας τα περιβαλλοντικά ζητήματα με κοινωνικές δομές, υποστηρίζοντας την αποκεντρωμένη, κοινοτική διαχείριση των φυσικών πόρων (Bookchin, 2016). Ο Harvey (2006), από τη μεριά του, ασκεί κριτική στην εμπορευματοποίηση των φυσικών πόρων και υποστηρίζει την ανάκτηση των Κοινών ως μέρος μιας ευρύτερης πάλης ενάντια στην σαρωτική επέλαση του νεοφιλελευθερισμού.

Η τραγωδία του υπερτουρισμού

Δεν αποτελεί μυστικό ότι ο υπερτουρισμός επιφέρει σημαντικές απειλές στα παραθαλάσσια περιβάλλοντα, με αποτέλεσμα να ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με μια σύγχρονη εκδήλωση της «τραγωδίας των κοινών», την τραγωδία του υπερτουρισμού. Η τεράστια εισροή τουριστών σε δημοφιλείς παραλιακούς προορισμούς, όπως συμβαίνει άλλωστε και στην Ελλάδα, ασκεί τεράστια πίεση στα τοπικά οικοσυστήματα, η οποία εκδηλώνεται με διάφορους επιβλαβείς τρόπους, όπως:

Α) Περιβαλλοντική υποβάθμιση

Η αύξηση του αριθμού των τουριστών διαταράσσει τα θαλάσσια και παράκτια οικοσυστήματα. Η ρύπανση από απορρίμματα, λύματα κλπ συμβάλλει στην υποβάθμιση της ποιότητας του νερού, στην καταστροφή των θαλάσσιων οικοτόπων και υπονομεύει επίσης οικολογικές λειτουργίες των παραλιών όπως την προστασία της βιοποικιλότητας.

Β) Διάβρωση και απώλεια οικοτόπων

Η αυξημένη τουριστική κυκλοφορία και η κατασκευή τουριστικών υποδομών επιταχύνουν επίσης τη διάβρωση των ακτών. Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Hall (2001) για τους αμμόλοφους, η καταστροφή τους κάνει τις παράκτιες περιοχές πιο ευάλωτες σε φυσικές καταστροφές όπως οι καταιγίδες και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Αυτή η διάβρωση δεν απειλεί μόνο την άγρια ​​ζωή αλλά και τις ανθρώπινες κοινότητες οι οποίες εξαρτώνται από αυτά τα οικοσυστήματα για τη διαβίωσή τους.

Γ) Πολιτιστική διάβρωση

Η εμπορευματοποίηση των παραλιών συχνά περιθωριοποιεί  και κατακερματίζει τις ντόπιες κοινωνίες. Τα παραδοσιακά μέσα διαβίωσης, όπως η αλιεία, υπονομεύονται από την τουριστική οικονομία, οδηγώντας σε κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς. Καθώς οι παραλίες μετατρέπονται σε εμπορεύματα, τα τοπικά έθιμα και πρακτικές συχνά παραγκωνίζονται υπέρ των δραστηριοτήτων που εξυπηρετούν τις χιλιάδες των τουριστών, με αποτέλεσμα την πολιτιστική ομογενοποίηση.

Δ) Οικονομική ανισότητα

Ενώ ο ήπιος τουρισμός μπορεί να τονώσει τις τοπικές οικονομίες, ο all inclusive υπερτουρισμός που παρατηρείται στην Ελλάδα, αλλά και γενικώς, οδηγεί μαθηματικά σε οικονομική ανισότητα. Τα κέρδη από τον τουρισμό ωφελούν είτε εξωτερικούς επενδυτές και πολυεθνικές εταιρείες, είτε τους «εκλεκτούς» του εγχώριου κεφαλαίου, και όχι τους τοπικούς πληθυσμούς, επιδεινώνοντας με τον τρόπο αυτό τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Αυτή η δυναμική μπορεί επιπλέον να δημιουργήσει εξάρτηση από ασταθείς τουριστικές αγορές και να εκτοπίσει τις παραδοσιακές οικονομικές δραστηριότητες.

Προς μια βιώσιμη διαχείριση των παραλιών

Για τον μετριασμό αυτών των αρνητικών επιπτώσεων, είναι απαραίτητο κατά τη γνώμη μας να υιοθετηθούν πρακτικές βιώσιμης διαχείρισης οι οποίες έχουν τις ρίζες τους στις αρχές των Κοινών. Αυτές περιλαμβάνουν:

Α) Εμπλοκή της κοινότητας

Η ενδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων ώστε να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη διαχείριση και τη διακυβέρνηση των παραλιών διασφαλίζει ότι οι γνώσεις και οι ανάγκες τους θα έχουν προτεραιότητα στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η διαχείριση από την κοινότητα – για την κοινότητα οδηγεί σε πιο αποτελεσματικές και πολιτιστικά κατάλληλες στρατηγικές διακυβέρνησης.

Β) Ρύθμιση και επιβολή

Η εφαρμογή αυστηρών κανονισμών για τον έλεγχο του αριθμού των τουριστών, τον περιορισμό των κτηρίων, των ξενοδοχειακών εγκαταστάσεων κλπ και τη μείωση της ρύπανσης είναι κρίσιμη. Οι αποτελεσματικοί μηχανισμοί επιβολής είναι ζωτικής σημασίας για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης και την προστασία των εύθραυστων οικοσυστημάτων. Οι πολιτικές αυτές, οι οποίες θα λαμβάνουν φυσικά υπόψη τα οικολογικά όρια της εκάστοτε παραλίας και της ευρύτερης περιοχής, θα πρέπει να αποφασίζονται και να εφαρμόζονται από τις ίδιες τις κοινότητες που τις διαχειρίζονται. Όπως υποστηρίζει ο Bollier (2016), τα Κοινά προκύπτουν όταν μια κοινότητα παίρνει την απόφαση να διαχειριστεί έναν πόρο συλλογικά και ρυθμίζει τη δίκαιη πρόσβαση, χρήση και βιωσιμότητά του.

Γ) Εκπαίδευση και Ευαισθητοποίηση

Η ευαισθητοποίηση των τουριστών, αλλά και των μόνιμων κατοίκων σχετικά με τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού είναι επίσης ζωτικής σημασίας. Οι εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες μπορούν να προωθήσουν υπεύθυνες τουριστικές πρακτικές και να καλλιεργήσουν μια κουλτούρα σεβασμού. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει για παράδειγμα την ενημέρωση των επισκεπτών για την οικολογική και πολιτιστική σημασία των παραλιών που επισκέπτονται.

Μοντέλα βιώσιμου τουρισμού

Η ενθάρρυνση τουριστικών μοντέλων που δίνουν προτεραιότητα στη βιωσιμότητα έναντι του κέρδους είναι απαραίτητη. Ο ήπιος οικολογικός τουρισμός, ο οποίος σχεδιάζεται και ωφελεί την εκάστοτε κοινότητα μπορεί να  προσφέρει μια εναλλακτική λύση η οποία αποφέρει οικονομικά οφέλη διατηρώντας παράλληλα την περιβαλλοντική και πολιτιστική ακεραιότητα. Αυτά τα μοντέλα τουρισμού βασίζονται στον χαμηλότερο αριθμό επισκεπτών και στην πιο ουσιαστική δέσμευση με τις τοπικές κοινότητες και τα οικοσυστήματα.

Για παράδειγμα, στην Τοσκάνη της Ιταλίας, εφαρμόζονται πρακτικές του αγροτουρισμού συνδυάζοντας τις αγροτικές δραστηριότητες με τον τουρισμό και παρέχοντας στους επισκέπτες την εμπειρία της αγροτικής ζωής. Οι επισκέπτες μπορούν να μείνουν σε αγροκτήματα όπου εργάζονται και συμμετέχουν στη συγκομιδή σταφυλιών, μαθαίνουν για την παραγωγή κρασιού και απολαμβάνουν τοπικά τρόφιμα, προωθώντας βιώσιμες γεωργικές πρακτικές και υποστηρίζοντας την τοπική οικονομία.

Ένα ακόμη παράδειγμα, είναι αυτό της Κεράλα στην Ινδία όπου εφαρμόζονται πρωτοβουλίες υπεύθυνου τουρισμού με προγράμματα που περιλαμβάνουν περιηγήσεις στα χωριά, πολιτιστικές παραστάσεις και προώθηση τοπικών χειροτεχνιών. Η Kerala Responsible Tourism Mission Society είναι μια πρωτοβουλία που εργάζεται υπό το Υπουργείο Τουρισμού, για να διαδώσει και να εφαρμόσει τις ιδεολογίες και τις πρωτοβουλίες του υπεύθυνου τουρισμού σε όλη την Πολιτεία.

Φυσικά, οι πρωτοβουλίες αυτές για να είναι πρωτοβουλίες Κοινών, οφείλουν να αναλαμβάνονται από την κοινότητα των «κοινωνών» (commoners) και όχι από εξωτερικές συνιστώσες όπως το κράτος, ή την κεφαλαιοκρατική ελίτ. Στη βάση αυτή, αρχίζει δειλά δειλά να εμφανίζεται μια κίνηση προστατευτισμού από τα κάτω, μια «διπλή κίνηση» δηλαδή με Πολάνυικούς όρους από τη μεριά της κοινωνίας, όπου παρατηρούμε πολίτες να αντιστέκονται στον μαζικό τουρισμό και να ξεκινούν διαμαρτυρίες διεκδικώντας πίσω τις παραλίες τους.

Για παράδειγμα, στην γειτονική και εξίσου καταπονημένη από τον υπερτουρισμό Ισπανία έχουν ξεκινήσει διαμαρτυρίες σε διάφορες περιοχές. Στη Μαγιόρκα δημιουργήθηκε προσφάτως ένα κίνημα κατάληψης των παραλιών από τους κατοίκους, οι οποίοι υπό το σύνθημα «Menys Turisme, Més Vida» (Λιγότερος Τουρισμός, Περισσότερη Ζωή), διαμαρτύρονται για τον υπερτουρισμό. Το ίδιο και στα Κανάρια Νησιά, όπου 50.000 κάτοικοι κατέβηκαν στους δρόμους με σύνθημα «Canarias se agota», δηλαδή τα Κανάρια έχουν εξαντληθεί. Στη Γρανάδα, οι ντόπιοι κινητοποιούνται  για να εκφράσουν τα προβλήματά τους από την εισροή τουριστών, η οποία, όπως ισχυρίζονται, έχει καταστήσει τη γειτονιά τους κάτω από το παλάτι της Αλάμπρα μη κατοικήσιμη.

Συμπέρασμα

Το να ανακτήσουμε τις παραλίες μας και να τις διαχειριστούμε ως Κοινά δεν αποτελεί αυθαιρεσία ή ακαδημαϊκή άσκηση, αλλά μια επείγουσα ανάγκη για τη διασφάλιση της επιβίωσής τους απέναντι στον νεοφιλελεύθερο υπερτουρισμό. Υιοθετώντας μια προσέγγιση που βασίζεται στα Κοινά και στη ρητή συλλογική αυτοθέσμιση, μπορούμε να προστατεύσουμε τις παραλίες και την πολιτιστική ταυτότητα του εκάστοτε τόπου, καθώς και να προωθήσουμε την κοινωνική ισότητα και μια πιο βιώσιμη και δημοκρατική σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης.

Οι κοινότητες πρέπει να βγουν μπροστά και να αναλάβουν την ευθύνη για τη διαχείριση των φυσικών πόρων που τους ανήκουν. Αυτό σημαίνει ότι μέσα από συλλογικές διαδικασίες και δημοκρατικές αποφάσεις, μπορούν – και οφείλουν – να καθορίζουν το πώς αυτοί θα χρησιμοποιούνται και θα προστατεύονται. Με αυτόν τον τρόπο, οι παραλίες δεν αντιμετωπίζονται ως προϊόντα προς εκμετάλλευση, αλλά ως κοινά αγαθά που ανήκουν στην κοινότητα και απαιτούν τη φροντίδα της.

Είναι καιρός να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τη φύση και να δεσμευτούμε για τη διατήρησή της για τις μελλοντικές γενιές. Αυτό όμως δεν γίνεται να επιτευχθεί χωρίς κινητοποίηση από την πλευρά της κοινωνίας. Η διαχείριση των παραλιών ως Κοινά και η υιοθέτηση της ρητής συλλογικής αυτοθέσμισης αποτελούν κεντρικά στοιχεία αυτής της υπόθεσης. Μόνο με τον τρόπο αυτόν μπορούμε να ελπίζουμε στη διατήρηση της φυσικής ομορφιάς και της βιοποικιλότητας, προχωρώντας ταυτόχρονα σε πιο συνεκτικές δίκαιες και δημοκρατικές κοινωνίες.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Bollier, D. (2016). Κοινά, μια σύντομη εισαγωγή.

Bookchin, Μ. (2016). Η Οικολογία της Ελευθερίας: Η Ανάδυση και η Διάλυση της Ιεραρχίας.

Hall, C. M. (2001). Trends in ocean and coastal tourism: the end of the last frontier?. Ocean & coastal management, 44(9-10), 601-618.

Hardin, G. (1968). The tragedy of the commons: the population problem has no technical solution; it requires a fundamental extension in morality. Science, 162(3859), 1243-1248.

Harvey, D. (2006). Ο Νέος Ιμπεριαλισμός.

Ostrom, Ε. (2002). Η διαχείριση των κοινών πόρων.

Ηλίας Σεκέρης

Το άρθρο Υπερτουρισμός: Οι παραλίες ως Κοινά απέναντι στην καταστροφή εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Οι κοινόχρηστοι χώροι της πόλης αποτελούν τον χώρο τον οποίο χρησιμοποιούμε για αναψυχή, ξεκούραση και μετάβαση – μετακίνηση μέσα στον αστικό ιστό. Άρα σύμφωνα με τη νομοθεσία, κοινόχρηστοι χώροι είναι οι κάθε είδους δρόμοι, πλατείες, άλση και γενικά όλοι οι προορισμένοι για κοινή χρήση ελεύθεροι χώροι, που καθορίζονται από το εγκεκριμένο ρυμοτομικό σχέδιο πόλης ή έχουν τεθεί σε κοινή χρήση με οποιονδήποτε άλλο νόμιμο τρόπο.

Οι Δημόσιοι χώροι όμως – και το γράφω με κεφαλαίο Δ ώστε να τονιστεί η διαφορά – έτσι όπως έχουν νοηματοδοτηθεί μέσα στο δημοκρατικό πλαίσιο, δεν εξυπηρετούν μονάχα τις προαναφερθείσες ανάγκες, αλλά η πραγματική τους σημασία έγκειται στο ότι αποτελούν την ικανή και αναγκαία συνθήκη της ύπαρξης του ίδιου του Δημοκρατικού πολιτεύματος, καθώς είναι ο φυσικός χώρος μέσα στον οποίο ο Πολίτης πραγματώνει την ίδια του την υπόσταση.

Και όταν λέμε Πολίτης εννοούμε το υποκείμενο που μετέχει του άρχειν και του άρχεσθαι. Που μετέχει στην εξουσία υπό όλες τις μορφές της, στη βάση της ισότητας. Εξάλλου η συμμετοχή, η ελευθερία και η ισότητα είναι η ραχοκοκαλιά της Δημοκρατίας.

Ο Δημόσιος χώρος είναι εκεί ακριβώς όπου κερδισμένες ελευθερίες, όπως αυτή του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι λαμβάνουν χώρα.

Αντιλαμβανόμαστε εύκολα λοιπόν ότι η συρρίκνωση του Δημόσιου χώρου, αποτελεί συρρίκνωση της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας. Οι Δημόσιοι χώροι ανήκουν σε όλους τους Πολίτες και όλοι οι Πολίτες επωφελούνται της ύπαρξής τους

Δεν μπορώ να καταλάβω λοιπόν με ποιο δικαίωμα ο δήμος Ηρακλείου παραχώρησε ένα τεράστιο κομμάτι της κεντρικότερης πλατείας της πόλης, της πλατείας Ελευθερίας, στις καφετέριες που βρίσκονται γύρω από αυτήν.

Στην εμβληματική πλατεία που ανά τα χρόνια έχει φιλοξενήσει χιλιάδες ελεύθερα καλέσματα, συγκεντρώσεις (και δεν μιλώ φυσικά για τις πρόσφατες φασιστικές χυδαιότητες), ομιλίες, εκδηλώσεις, συναυλίες κλπ, στην πλατεία που κάθε βράδυ η μισή νεολαία της πόλης  μαζεύεται και συζητάει, πλέον υπάρχουν μόνιμα εγκατεστημένα – ακόμα και το βράδυ – τραπέζια και ομπρέλες από τα γύρω μαγαζιά.

Η κατάσταση αυτή συρρικνώνει και πλήττει τον δημόσιο χώρο του Ηρακλείου και το δικαίωμα πρόσβασης σε αυτόν. Καταστρέφει τον βασικό προορισμό του.

Δεν είναι δυνατόν ο Δημόσιος χώρος της πόλης, ο οποίος εξ’ορισμού προορίζεται για κοινή χρήση από όλους, να χρησιμοποιείται για την κερδοφορία και την ικανοποίηση των οικονομικών συμφερόντων κάποιων, εις βάρος όλων των υπολοίπων.

Η πλατεία Ελευθερίας, όπως και το σύνολο του Δημόσιου χώρου ανήκει σε όλους μας και πρέπει ανά πάσα ώρα και στιγμή να είναι διαθέσιμη για να εκπληρώσει τον θεμελιώδη ρόλο της ύπαρξής της.

Σε μια περίοδο δε, που χαρακτηρίζεται από τόσο ισχυρές τάσεις περιστολής και καταπάτησης θεμελιωδών δικαιωμάτων, έχουμε τεράστια ευθύνη και δεν πρέπει να αφήσουμε ούτε σπιθαμή της πόλης στα χέρια των αρπακτικών.

Και η ερώτηση παραμένει. Ποιος και με ποιο δικαίωμα παραχώρησε τον Δημόσιο χώρο της πόλης στους ιδιώτες;

Το άρθρο Οι πλατείες ανήκουν σε όλους μας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Αυτό είναι δουλειά ολόκληρης της κοινωνίας.

Φυσικά και η οικογένεια αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής μας ζωής, αλλά υπάρχει ένα ακόμη μεγαλύτερο κομμάτι το οποίο βιώνεται, αλληλεπιδρά και τοποθετείται εξω από αυτήν.

Η διαπαιδαγώγηση που θα επιφέρει μια κοινωνικοποίηση αλληλέγγυα, μια κοινωνικοποίηση με σεβασμό στη διαφορετικότητα, στο φύλο, στην καταγωγή κλπ οφείλει, αλλά και δύναται, να πραγματώνεται κυρίως έξω από το στενό οικογενειακό περιβάλλον, καθότι αφορά ολόκληρη την κοινωνία και όχι μόνο την ίδια την οικογένεια.

Οφείλει να πραγματώνεται διαμέσου της εργασίας, της ψυχαγωγίας και φυσικά θεσμικά μέσω της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Και είναι πραγματικά πολύ απλό.

Αντί να διδάσκουμε στα παιδιά του δημοτικού θρησκευτικά, ας χρησιμοποιήσουμε τις ώρες αυτές για να τους θυμίσουμε τους αγώνες για τη χειραφέτηση της γυναίκας, εδώ, στα εγκόσμια.

Αντί να διδάσκουμε αρχές οικονομικής θεωρίας στα παιδιά του λυκείου, ας βάλουμε στον οδηγό σπουδών τους κάποιους κύκλους συζήτησης σχετικά με τους προβληματισμούς και τα προβλήματα της καθημερινότητας τους μέσα και έξω από το σχολείο και το σπίτι. Και ας ψάξουμε να βρούμε τις λύσεις.

Αντί να αναγκάζουμε παιδιά και καθηγητές σε βαθμοθηρία και επίτευξη στόχων, ας βρούμε απλούς θεσμούς που θα μας μαθαίνουν να κατανοούμε επί της ουσίας τις βασικές ελευθεριακές αξίες της ισότητας, της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης, της αλληλοβοήθειας και του σεβασμού.

Μια ιδέα προς αυτή την κατεύθυνση θα ήταν δοθεί χρόνος για συζήτηση σε τακτικές συνελεύσεις τάξεων και σχολείων ανά περιοχή, όπου θα τίθονται όλα τα θέματα επί τάπητος.

Έτσι τερματίζεται η κουλτούρα του βιασμού και της κακοποίησης.

Με πράξεις που στοχεύουν στη ρίζα του κακού. Και η οποία φυσικά είναι η ίδια η δομή της κυρίαρχης κοινωνικής θέσμισης.

Και επιτέλους, όχι άλλος νεοφιλελευθερισμός με σεβασμό στα δικαιώματα του ενός, αλλά αδιαφορία για τις ελευθερίες όλων.

Το άρθρο Η καταπολέμηση της κουλτούρας του βιασμού είναι χρέος ολόκληρης της κοινωνίας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Μεταξύ άλλων μιλάει για την ανθρώπινη φύση, τη γλώσσα, τις μεθόδους του καπιταλισμού, τον αναρχισμό, τον Joe Biden, την κλιματική αλλαγή και την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ σε σχέση με την Κίνα αλλά και τον κόσμο.

Οξυδερκής, διαυγής και με κριτικό πνεύμα ακόμη και στα 92, αξίζει να ακούσουμε τι έχει να μας πει.

1. Γλώσσα – Σκέψη

EZRA KLEIN: Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με τη βάση της κοσμοθεωρίας σας. Τι διαχωρίζει την ανθρώπινη νοημοσύνη από, για παράδειγμα, τη νοημοσύνη των ζώων;

NOAM CHOMSKY: Λοιπόν, βασικά υπάρχουν δύο θεμελιώδεις ιδιότητες του ανθρώπινου είδους, οι οποίες είναι κοινές στο είδος μας, χωρίς να υπάρχουν ανάλογα  κάπου αλλού. Η μία από αυτές είναι αυτό που χρησιμοποιούμε τώρα που μιλάμε, η γλώσσα. Είναι ουσιαστικά ο πυρήνας της ύπαρξής μας και μας ξεχωρίζει εντελώς από τον κόσμο των ζώων.

Μια άλλη ιδιότητα του ανθρώπινου είδους είναι η σκέψη. Από όσο γνωρίζουμε, δεν υπάρχει κάτι παρόμοιο με την ανθρώπινη σκέψη στον κόσμο μας, ή ακόμη και σε ολόκληρο το σύμπαν.

Αυτές οι δύο ιδιότητες είναι στενά συνδεδεμένες. Η γλώσσα αποτελεί τόσο το όργανο της σκέψης, όσο και το μέσο για τη διαμόρφωση της στο μυαλό μας. Την οποία σκέψη κάποιες  φορές την επικοινωνούμε και σε άλλους μέσω πάλι της γλώσσας.

Αυτές οι δύο ικανότητες φαίνεται να έχουν εμφανιστεί, πιθανά την ίδια περίπου στιγμή με την ανάδυση του Homo sapiens. Είναι κοινές σε όλους τους ανθρώπους – εκτός από τις περιπτώσεις σοβαρής παθολογίας – και δεν υπάρχουν ανάλογες στον κόσμο των ζώων.

Στην πραγματικότητα, μπορεί να μην υπάρχουν πουθενά αλλού, απ’όσο μπορούμε να γνωρίζουμε.

EZRA KLEIN: Με ποιον τρόπο η εργασία σας πάνω στη γλώσσα τροφοδοτεί την κατανόησή σας για την άνθηση του ανθρώπου; Για αυτά που θέλουν οι άνθρωποι;

NOAM CHOMSKY: Ένα από τα πιο εντυπωσιακά πράγματα σχετικά με τη γλώσσα, το οποίο εντυπωσίασε πολύ και τους πρωτοπόρους της Επιστημονικής Επανάστασης, δηλαδή τον Γαλιλαίο και τους συγχρόνους του, είναι αυτό που μερικές φορές ονομάζουμε δημιουργική πτυχή της ανθρώπινης σκέψης.

Είμαστε κατά κάποιο τρόπο ικανοί να δημιουργήσουμε στο μυαλό μας μια απεριόριστη σειρά νοηματοδοτικών εκφράσεων. Αυτό συμβαίνει κυρίως στο ασυνείδητο και κάποιες φορές, εμφανίζεται στο συνειδητό.

Τις εκφράσεις αυτές τις χρησιμοποιούμε με τρόπο κατάλληλο για να περιγράψουμε τις καταστάσεις, αλλά τις χρησιμοποιούμε και με συνεχώς νέους τρόπους, συχνά νέους ακόμη και στην ίδια την ιστορία της γλώσσας.  Αυτός ο δημιουργικός χαρακτήρας της γλώσσας έχει συνδεθεί κατά τη διάρκεια των αιώνων – και όχι παράλογα – με το θεμελιώδες ένστικτο για ελευθερία, το οποίο αποτελεί μέρος της ουσιαστικής μας φύσης. Έχει συνδεθεί με την αντίσταση στην κυριαρχία και στον έλεγχο από αθέμιτες αρχές, το οποίο επίσης είναι θεμελιώδες στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, και ίσως μέρος της ίδιας της δημιουργικής ικανότητας, η οποία εμφανίζεται πολύ εντυπωσιακά στην κανονική χρήση της γλώσσας.

EZRA KLEIN: Αν όλα αυτά είναι τόσο θεμελιώδη στη φύση μας, τότε γιατί περνάμε τόσο πολύ χρόνο καταπνίγοντας αυτές τις τάσεις – κάνοντας scroll στο Twitter, παρακολουθώντας τηλεοπτικές εκπομπές και μετακομίζοντας σε μονοκατοικίες μακριά από όλους; Εάν θέλουμε ελευθερία και δημιουργικότητα, τότε γιατί συχνά ελκόμαστε από πράγματα που τις απομακρύνουν από εμάς;

NOAM CHOMSKY:  Σε μεγάλο βαθμό, αυτά ξεριζώνονται από την παιδική μας ηλικία. Δείτε τα παιδιά. Ρωτούν συνεχώς «γιατί» και θέλουν εξηγήσεις. Θέλουν να καταλάβουν πως δουλεύουν τα πράγματα. Πηγαίνεις όμως μετά στο σχολείο και σου διδάσκουν ότι αυτός είναι ο τρόπος που πρέπει να συμπεριφέρεσαι. Οι θεσμοί της κοινωνίας είναι κατασκευασμένοι, με τέτοιο τρόπο, ώστε να μειώνουν και να τροποποιούν τις προσπάθειες μας, καθώς και τον έλεγχο του ίδιου μας του πεπρωμένου.

Πάρτε για παράδειγμα κάτι τόσο απλό όσο η δουλειά, το οποίο θεωρούμε ότι είναι ο υψηλότερος στόχος της ζωής. Όταν ένας μαθητής λυκείου ζητά τη συμβουλή σας, του λέτε ότι το καλύτερο που έχει να κάνει, είναι να ετοιμαστεί με κατάλληλο τρόπο ώστε να βρει μια καλή δουλειά.

Για περίπου 2.000 χρόνια, από τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έως τα τέλη του 19ου αιώνα, η ιδέα του να έχεις μια δουλειά ήταν απεχθής. Και αυτό επειδή βάζεις τον εαυτό σου σε θέση υποταγής σε έναν αφέντη. Μιλάμε δηλαδή για μια επίθεση στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Κανένα άτομο με ακεραιότητα και αυτοσεβασμό δεν πρέπει να υποτάσσεται σε κάτι τέτοιο.

Ο David Hume, ο αγαπημένος μου φιλόσοφος, ο οποίος έγραψε ίσως το πρώτο σύγχρονο κομμάτι από αυτό που τώρα λέμε πολιτική επιστήμη, άνοιξε την πρώτη παράγραφό του, με ένα παράδοξο.

Είπε λοιπόν ότι εκπλήσσεται από την ευκολία με την οποία οι άνθρωποι εξαρτώνται από την κυβέρνηση και από άλλες εξουσιαστικές δυνάμεις.

Αφού η δύναμη βρίσκεται στα χέρια των αρχόμενων, στα χέρια του γενικού πληθυσμού, τότε γιατί υποτάσσονται στην εξουσία; Και λέει, η μόνη απάντηση σε αυτό, είναι η εξαναγκαστική συγκατάθεση. Η κοινωνία είναι δομημένη με τέτοιο τρόπο, ώστε οι άνθρωποι να συναινούν – σε αντίθεση με τη θεμελιώδη φύση τους – να υποτάσσονται στους άλλους.

Αργότερα, ο Antonio Gramsci, στα κελιά του Μουσολίνι, ανέπτυξε την ίδια ιδέα με μεγάλη λεπτομέρεια, μιλώντας για το πώς επιβάλλεται αυτό που ονόμασε «ηγεμονική κοινή λογική», και το οποίο βρίσκεται  σε αντίθεση με τις ανάγκες και τα δικαιώματα των ανθρώπων.

2. Κατασκευή συναίνεσης

EZRA KLEIN: Επιτρέψτε μου να σας ρωτήσω, τι είναι αυτό που σας κάνει να είστε τόσο σίγουρος ότι αυτές οι επιθυμίες όντως ξεριζώνονται από τους ανθρώπους και όχι ότι απλώς οι άνθρωποι θέλουν να ικανοποιηθούν και συχνά να κρύψουν άλλες πτυχές της φύσης τους; Και θα δώσω ένα παράδειγμα. Έχω έναν γιο δύο ετών. Είναι μια υπέροχη ηλικία. Και ένα μέρος αυτού που αποζητάει είναι να δημιουργήσει και να μάθει. Με ρωτάει «Γιατί;», τουλάχιστον 400 φορές την ημέρα. Αλλά επίσης, κάναμε το λάθος να τον αφήσουμε να δει κινούμενα σχέδια μία ή δύο φορές, με συνέπεια κάθε πρωί να γίνεται ένας αγώνας για να μην βάλουμε τηλεόραση. Φωνάζει και γίνεται έξαλλος.
Έχω επίσης φίλους που έχουν μεγαλύτερα παιδιά και θέλουν να τα μάθουν να είναι δημιουργικά. Θέλουν να τα στέλνουν σε καλοκαιρινές κατασκηνώσεις για να μάθουν διάφορα πράγματα. Και θέλουν να διαβάζουν βιβλία. Τα παιδιά όμως, απλώς θέλουν να παίξουν βιντεοπαιχνίδια. Και γίνεται πάντα μια μάχη. Πιστεύετε ότι η καπιταλιστική δομή της κοινωνίας κάνει τους ανθρώπους να επιθυμούν πράγματα που δεν θέλουν πραγματικά και να καταστέλλουν τις πραγματικές τους επιθυμίες, ή μήπως – και εγώ μάλλον κλίνω περισσότερο προς αυτό – πιστεύετε ότι υπάρχουν πολλά διαφορετικά πράγματα που μπορεί να θέλουμε. Και βέβαια μια δυσκολία στην οικοδόμηση μιας πολιτικής που εστιάζει στην καλλιέργεια του ανθρώπου, είναι ότι υπάρχουν πολλές εταιρείες, οι οποίες είναι σε θέση να μας προσφέρουν πληθώρα από ηλεκτρονικά και άλλα είδη ψυχαγωγίας, τα οποία δυστυχώς είναι πράγματα που όντως θέλουν να κάνουν οι άνθρωποι. Και είναι δύσκολο να πείσεις τους ανθρώπους να τα βάλουν στην άκρη και να συμμετάσχουν σε μια πιο κλασική μορφή πολιτικής, σε μια δημοκρατία – με μικρό δ ( σ.μ. Small d democracy – εννοεί σαν άτομα με δημοκρατικές απόψεις, όχι απαραίτητα σαν μέλη ενός «Δημοκρατικού Κόμματος» μιας χώρας), για την οποία μιλάτε.

NOAM CHOMSKY: Αυτό που λέτε, είναι ότι η ζωή είναι περίπλοκη.
Η σχέση ανάμεσα σε εσάς και τα παιδιά σας, είναι μια σχέση εξουσίας και κυριαρχίας. Όμως αυτό έχει κάποια δικαιολόγηση, είναι μια θεμιτή εξουσία. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί και αθέμιτα, αλλά  στον πυρήνα της υπάρχει μια σχέση κυριαρχίας, η οποία δικαιολογείται για την επιβίωση.

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να ενθαρρύνει την ανεξαρτησία και τη δημιουργικότητα ή από την άλλη, μπορεί να χρησιμοποιηθεί με τρόπο επιβολής, εξουσίας και ελέγχου.

Ωστόσο, όταν προχωράτε στη δομή της κοινωνίας, ας πούμε στη δημιουργία επιθυμιών από τις εταιρίες, δεν υπάρχει δικαιολογία σε αυτήν τη σχέση εξουσίας. Αυτή είναι μια σχέση κεντρικής δύναμης. Έχουμε μια τεράστια βιομηχανία στις Ηνωμένες Πολιτείες – τη βιομηχανία δημοσίων σχέσεων, τη διαφημιστική βιομηχανία. Ξέρουμε τι είναι. Οι ιδρυτές της μας είπαν. Οι ιδρυτές της βιομηχανίας αυτής, όπως ο Edward Bernays, ο οποίος στη δεκαετία του 1920, όταν η βιομηχανία αναπτυσσόταν, έγραψε ένα βιβλίο σχετικά με αυτό, το οποίο ονομάζεται «Propaganda». Εκείνες τις μέρες η προπαγάνδα δεν είχε την αρνητική έννοια  που έχει σήμερα. Σήμαινε απλώς πειθώ.

Πραγματεύεται εκεί, αυτό που αποκαλεί μηχανική της συναίνεσης (engineering of consent). Το  καθήκον μας ως υπεύθυνοι άνδρες λέει είναι να κατασκευάσουμε στους νέους τη συγκατάθεση των μαζών. Το έκανε για παράδειγμα σε ένα μεγάλο project, στο οποίο κατάφερε να κάνει τις γυναίκες να καπνίζουν. Μοντέλα που περπατούν στην 5η Λεωφόρο κρατώντας τσιγάρα, λέγοντας ότι αυτός είναι ο τρόπος να γίνεις μοντέρνα γυναίκα και ούτω καθεξής. Και έτσι κατάφερε να κάνει τις γυναίκες να καπνίσουν.

Την ίδια στιγμή που τα έγραφε αυτά, ο κορυφαίος διανοούμενος του 20ου αιώνα, ο Walter Lippmann έγραφε για αυτό που αποκαλούσε κατασκευή συναίνεσης (manufacture of consent), το οποίο περιέγραψε ως μια νέα τέχνη στην εφαρμογή της δημοκρατίας. Είναι ένας τρόπος για να διασφαλιστεί, όπως το έθεσε, ότι το μπερδεμένο κοπάδι, ο γενικός πληθυσμός, θα ελεγχθεί. Ότι εμείς, οι υπεύθυνοι άντρες, δεν θα υποβληθούμε στην καταπάτηση της μπερδεμένης αγέλης. Ο ρόλος τους είναι να είναι θεατές και όχι συμμετέχοντες.

EZRA KLEIN: Συμφωνώ μαζί σας. Βρισκόμαστε εδώ σε μια εκπομπή με διαφημίσεις. Το χαρτί μου έχει διαφημίσεις πάνω του κ.ο.κ. Αν επιστρέψουμε στην αμερικανική οικονομία και την κριτική του καπιταλισμού στα μέσα του αιώνα, υπάρχει πολύ περισσότερο η αίσθηση της διαφήμισης ως διαμορφωτική δύναμη. Μου αρέσει πολύ το “The Affluent Society” του John Kenneth Galbraith, εν μέρει για αυτούς τους λόγους. Νομίζω ότι καταλαβαίνει κάτι που έχουμε χάσει, δηλαδή ότι οι επιθυμίες που προκύπτουν μέσα στον καπιταλισμό δεν είναι μονάχα φυσικές, αλλά ούτε και μόνο κατασκευασμένες.

Έχω συνεργαστεί πολύ με διαφημιστές. Δεν έχουν τόσο πολύ έλεγχο. Προσπαθούν πολλά πράγματα και κάποια από αυτά λειτουργούν, κάποια από αυτά όχι. Αν θέλεις να  κάνεις τους ανθρώπους να δεθούν με τα τσιγάρα, η διαφήμιση βοηθά, αλλά η νικοτίνη επίσης κάνει πολλή δουλειά από μόνη της. Υπάρχουν όμως για παράδειγμα χιλιάδες ταινίες που έχουν γιγάντιους προϋπολογισμούς διαφήμισης και αποτυγχάνουν. Υπάρχουν τόσοι υποψήφιοι στις εκλογές, όπως στην Πολιτεία της Καλιφόρνια, όπου η Meg Whitman ξόδεψε περίπου 150 εκατομμύρια δολάρια, για να χάσει τελικά με πάνω από 10 ποσοστιαίες μονάδες.

Υπάρχει λοιπόν μια σχέση εδώ, όπου και το κοινό έχει κάποια δύναμη. Και αυτό που συμβαίνει τελικά, μου φαίνεται πως είναι η τομή αυτού που θέλει η εξουσία – και προσπαθεί με το χρήμα να κάνει τους ανθρώπους να το επιθυμουν –  με αυτό που θέλει το κοινό. Και πολλά από αυτά τα πράγματα δεν είναι ωραία, αλλά δεν νομίζω ότι μιλάμε και για μια ικανότητα ελέγχου του μυαλού, όπως ισχυρίζονται οι πιο ολοκληρωτικές εκδοχές αυτής της θεωρίας.

NOAM CHOMSKY:  Αυτές είναι προσπάθειες. Οι προσπάθειες δεν είναι αναγκαίο να πετύχουν. Αλλά αυτό για το οποίο μιλάμε, είναι η τεράστια εξωπραγματική προσπάθεια που δημιουργεί επιθυμίες και διαμορφώνει τη γνώμη, διασφαλίζοντας ότι τα δόγματα δεν αμφισβητούνται.
Ένα ξεχωριστό ερώτημα είναι αν αυτό λειτουργεί. Μερικές φορές λειτουργεί, μερικές όχι. Αλλά το σημαντικό είναι το γεγονός ότι ένας από τους κύριους παράγοντες που συνιστούν τα στοιχεία της κοινωνίας μας, είναι μια τεράστια προσπάθεια να κατασκευάσουμε τη συγκατάθεση, για να δημιουργήσουμε επιθυμίες, ώστε να διασφαλίσουμε τη δογματική συμμόρφωση.

Και λειτουργεί συχνά. Τα τσιγάρα είναι μια περίπτωση όπου λειτουργεί. Στην πραγματικότητα, είναι πολύ ενδιαφέρον να εξετάσουμε αυτές τις περιπτώσεις. Πάρε τα τσιγάρα ξανά. Είμαι σίγουρος ότι θυμάσαι τον άνδρα της Marlboro. Από πού προέρχεται;

Λοιπόν, προέρχεται από τη δημιουργία της κουλτούρας των όπλων. Τον 19ο αιώνα, ήμασταν μια αγροτική χώρα. Οι αγρότες είχαν όπλα για να διώχνουν τα διάφορα απειλητικά ζώα. Υπήρχε μια τεράστια βιομηχανία κατασκευής όπλων – Winchester, Remington, Colt και ούτω καθεξής, η οποία είχε επίσης πολύ μεγάλη αγορά κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Όταν όμως ο εμφύλιος πόλεμος τελείωσε, η αγορά κατέρρευσε.

Υπήρχαν όμως και πόλεμοι σε όλη την Ευρώπη. Αγόραζαν λοιπόν οι Ευρωπαίοι φανταχτερά όπλα από τους Αμερικανούς κατασκευαστές. Στα τέλη του 19ου αιώνα αυτό σταμάτησε. Η Ευρώπη είχε εισέλθει σε μια προσωρινά ειρηνική περίοδο και οι κατασκευαστές όπλων αντιμετώπιζαν προβλήματα. Δεν είχαν αγορά. Οι αγρότες δεν ήθελαν πλέον τα φανταχτερά τους όπλα, οπότε τι θα έκαναν;

Αυτό που έκαναν πρώτα από όλα, ήταν να δημιουργήσουν μια τεχνητή εικόνα της Άγριας Δύσης – σερίφηδες που τραβάνε γρήγορα, ευγενείς καουμπόηδες και όλα αυτά τα πράγματα.

Το συμπέρασμα αυτών ήταν ότι ο γιος σου πρέπει να έχει ένα τουφέκι Winchester, αλλιώς δεν είναι πραγματικός άντρας. Και καλό θα είναι να πάρεις στην κόρη σου ένα μικρό ροζ πιστόλι, αλλιώς δεν θα είναι σωστή γυναίκα και ούτω καθεξής. Αυτό ήταν ουσιαστικά το επίκεντρο της διαφημιστικής εκστρατείας και είχε τεράστιες συνέπειες, τις οποίες τις βιώνουμε αυτήν τη στιγμή.

Η όλη ιστορία από την αρχή είναι κατασκευασμένη. Θέλω να πω, αν όντως επιστρέψεις στον πραγματικό 19ο αιώνα, ο Cowboy δεν ήταν ο μοναχικός ranger που έτρεχε να σώσει ανθρώπους. Ήταν ένας άντρας που δεν μπορούσε να βρει δουλειά, οπότε ίσως κάποιος να τον προσελάμβανε για να προσέχει τις αγελάδες ή κάτι τέτοιο. Αλλά μας αρέσουν αυτές οι ιστορίες.

3. Αναρχισμός

EZRA KLEIN: Είστε αναρχικός. Πώς ορίζετε τον αναρχισμό;

NOAM CHOMSKY: Ο αναρχισμός, όπως τον αντιλαμβάνομαι, είναι πολύ κοντά σε μια αλήθεια. Αυτό είναι. Και νομίζω ότι όλοι, αν το σκεφτούν, αυτό το πράγμα τουλάχιστον θα το αποδεχτούν.

Αρχίζουμε με την υπόθεση ότι οποιαδήποτε δομή εξουσίας και κυριαρχίας οφείλει να δικαιολογήσει την ύπαρξή της. Δεν είναι αυτό-δικαιολογημένη. Έχει το βάρος της απόδειξης της ύπαρξής της. Πρέπει να δείξει ότι είναι θεμιτή. Αν λοιπόν για παράδειγμα, κάνετε μια βόλτα με το παιδί σας και το παιδί τρέχει στο δρόμο και πιάσετε το χέρι του και το τραβήξετε πίσω, αυτό είναι άσκηση εξουσίας. Άλλα είναι θεμιτή, δικαιολογείται. Υπάρχουν δηλαδή και τέτοιες περιπτώσεις, όπου υπάρχει δικαιολογία.

Αλλά αν κοιτάξετε προσεκτικά, στις περισσότερες περιπτώσεις αυτό δεν ισχύει. Στις περισσότερες περιπτώσεις ισχύουν αυτά για τα οποία ο David Hume, ο Edward Bernays, ο Walter Lippmann, ο Adam Smith και άλλοι μιλούν εδώ και αιώνες. Δηλαδή, αθέμιτη εξουσία. Λοιπόν, οι αθέμιτες εξουσίες πρέπει να εκτεθούν, να αμφισβητηθούν και να ξεπεραστούν.

Μιλήσαμε για μερικές περιπτώσεις. Όπως ας πούμε ο χώρος εργασίας που είναι άδικος και δεν πρέπει να γίνεται ανεκτός. Δεν ήταν ανεκτός εξάλλου, έως ότου η ιδέα αυτή εκδιώχθηκε από τα κεφάλια των ανθρώπων με τη βία και την επιβολή. Οπότε, να τι είναι ο αναρχισμός. Η ώθηση αυτών των αμφισβητήσεων στο όριό τους.

EZRA KLEIN: Ποιος αποφασίζει πότε η εξουσία είναι θεμιτή; Σε μερικές από τις πιο κλασικές δημοκρατικές θεωρίες, εάν έχουμε τη συγκατάθεση των αρχόμενων, η άσκηση εξουσίας εκ μέρους τους είναι νόμιμη. Νομίζω ότι υπάρχουν πολλές από αυτές τις περιπτώσεις με τις οποίες δεν θα συμφωνούσατε. Πώς λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις στον αναρχισμό;

NOAM CHOMSKY: Εδώ επιστρέφουμε στην πρώτη ερώτηση που θέσατε, σχετικά με τις μοναδικές ανθρώπινες ιδιότητες, όπως η ικανότητα της σκέψης. Πρέπει να το σκεφτούμε, δεν υπάρχει αλγόριθμος. Η ζωή είναι πολύ περίπλοκη για απλούς αλγόριθμους. Ρίχνεις μια ματιά στην κατάσταση, το σκέφτεσαι, το συζητάτε με άλλους σε μια ελεύθερη κοινωνία, όπου οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση στην πληροφορία και έχουν αποκτήσει τον έλεγχο της ζωής τους. Το σκέφτονται και αποφασίζουν.

Υποθέστε ότι πρέπει  να υποτάξετε τον εαυτό σας σε έναν αφέντη για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής σας. Λοιπόν οι εργάτες τον 19ο αιώνα, οι νέες γυναίκες στα αγροκτήματα και τα κορίτσια στα εργοστάσια το σκέφτηκαν.

Και μπορούμε να καταλάβουμε ποια ήταν η σκέψη τους, διαβάζοντας την πολύ εύγλωττη και δυναμική βιβλιογραφία που δημιούργησαν. Επιτέθηκαν σκληρά  στην επιβολή αυτού που ονόμαζαν μοναρχικό κανόνα στο χώρο εργασίας, όπου τα βασικά δικαιώματά τους αφαιρέθηκαν, εξαιτίας της υπαγωγής τους σε έναν αφέντη. Βίωναν μια συνθήκη η οποία θεωρούσαν ότι δεν ήταν θεμελιωδώς διαφορετική από τη δουλεία, εκτός από το ότι ήταν ίσως προσωρινή. Οι εργαζόμενοι έκριναν ότι πρέπει να κινηθούμε προς αυτό που αποκαλούσαν, μια συνεταιριστική Κοινοπολιτεία, όπου οι άνθρωποι θα ελέγχουν τη ζωή τους.

Οι εργαζόμενοι πρέπει να ελέγχουν τις επιχειρήσεις στις οποίες εργάζονται. Η αντίληψή τους ήταν, ότι όποιος καρπώνεται τη δουλειά κάποιου άλλου, είναι σε θέση αθέμιτης εξουσίας. Και μέσα από αυτή την αντίληψη βγήκε ολόκληρη η μεγάλη εικόνα.

Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν απαντάμε στις ερωτήσεις. Με συζήτηση μεταξύ ανθρώπων που βάζουν το μυαλό τους να σκεφτεί. Μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι θα βγει η σωστή απάντηση; Φυσικά και όχι.

EZRA KLEIN: Όμως μπορούμε να φτάσουμε σε πολύ διαφορετικές απαντήσεις με αυτόν τον τρόπο. Λέτε ότι ο αναρχισμός είναι η ελευθεριακή πτέρυγα του σοσιαλισμού. Αλλά ξέρω ανθρώπους που ανήκουν στην ελευθεριακή πτέρυγα του καπιταλισμού και φτάνουν στην εντελώς άλλη πλευρά. Και είναι και αυτοί έξυπνοι άνθρωποι.
Μια κριτική που θα ακούσετε είναι ότι χρειάζεται μια ορισμένη ποσότητα ιεραρχίας και οργάνωσης – το οποίο νομίζω ότι σε πολλές περιπτώσεις εσείς θα αποκαλούσατε κυριαρχία – όταν έχουμε να κάνουμε με σύνθετα οικονομικά επίπεδα δομής.

Για παράδειγμα, για να αναπτύξεις και μετά να διανείμεις ένα εμβόλιο mRNA κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας, χρειάζεσαι κάποια ιεραρχία. Και δεν μπορούν όλοι να είναι ίσοι στη λήψη αποφάσεων. Κάποιος πρέπει να διευθύνει τον οργανισμό, κάποιος πρέπει να διευθύνει το εργαστήριο κλπ. Και αυτό είναι δύσκολο αν πρέπει να παρθεί η κάθε απόφαση από το μηδέν σε πραγματικό χρόνο. Τι πιστεύετε για αυτόν τον συμβιβασμό μεταξύ πολυπλοκότητας και διαβούλευσης;

NOAM CHOMSKY: Δεν νομίζω ότι πρόκειται για συμβιβασμό εάν γίνεται σε μια ελεύθερη δημοκρατική κοινωνία. Μια ελεύθερη κοινωνία μπορεί να επιλέξει ανακλητά άτομα που θα έχουν διοικητική ή άλλη εξουσία, ώστε να αναλάβουν τα τμήματα ανησυχίας για το κοινό καλό. Αλλά θα είναι υπό τον έλεγχο του λαού. Δεν θα είναι εκεί επειδή ο παππούς τους έχτισε σιδηροδρόμους ή επειδή έχουν έναν τόνο χρήματα. Βρίσκονται εκεί επειδή τους έχει ανατεθεί από τη λαϊκή εξουσία.

Πάρτε για  παράδειγμα, τις ελεγχόμενες από εργαζόμενους επιχειρήσεις. Κάποιες από αυτές είναι τεράστιες. Ας πούμε η Mondragon, η μεγαλύτερη από αυτές. Υπάρχει για περίπου 60 χρόνια στη Βόρεια Ισπανία, διοικείται και ανήκει στους εργαζόμενους, τεράστιος όμιλος, βιομηχανική παραγωγή, τράπεζες, στέγαση, νοσοκομεία, τα πάντα. Δεν είναι τέλεια, αλλά βασίζεται στη θεμελιώδη αρχή του λαϊκού δημοκρατικού ελέγχου και εξουσιοδότησης για την εκτέλεση διαχειριστικών λειτουργιών, όταν χρειάζεται.

Στην πραγματικότητα οποιοδήποτε λειτουργικό ερευνητικό εργαστήριο σε πανεπιστήμιο, λειτουργεί σχεδόν με τον ίδιο τρόπο. Ίσως επιλέγεται ένας πρόεδρος τμήματος για να χειριστεί το διοικητικό έργο, αλλά αν δεν είναι αρεστός, επιλέγεται κάποιος άλλος. Αυτές οι δομές δεν υπονομεύουν τη δυνατότητα οργάνωσης. Στην πραγματικότητα, η αναρχική κοινωνία οφείλει να είναι ιδιαίτερα οργανωμένη, αλλά υπό τον λαϊκό έλεγχο μιας ελεύθερης, ενημερωμένης κοινότητας, η οποία μπορεί να αλληλεπιδρά χωρίς να την ελέγχουν ετερόνομες δυνάμεις.

EZRA KLEIN: Αν τείνουμε σε αυτήν την κατεύθυνση, πώς θα αποτρέψουμε το να εγκαθιδρυθεί εκ νέου μια αντιπροσωπευτική δημοκρατία;

NOAM CHOMSKY: Δεν υπάρχει αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Ας πάρουμε τη δημοκρατία μας, είναι όντως δημοκρατία;

EZRA KLEIN: Όχι πραγματικά.

NOAM CHOMSKY: Αυτό συμβαίνει για πολλούς λόγους, που μπορούμε να τους συζητήσουμε. Αλλά αν είχαμε μια πραγματική αντιπροσωπευτική δημοκρατία, τότε θα ήταν κάπως έτσι: Η κοινότητα θα επέλεγε άτομα για τη διεξαγωγή των δοκιμών, επειδή είτε είναι καλοί σε αυτό ή ίσως απλά επειδή το θέλουν, ενώ άλλοι όχι, άλλοι θέλουν κάτι άλλο. Αλλά θα ήταν υπό λαϊκή επίβλεψη και ανάκληση εάν είναι απαραίτητο και σε συνεχή αλληλεπίδραση. Πιστεύω λοιπόν ότι πρέπει να υπάρχει συμμετοχή σε όλα τα επίπεδα.

Τώρα όσον αφορά στο παράδειγμα του να διανείμουμε το εμβόλιο. Οι πολίτες πρέπει να έχουν κάποιο λόγο σε αυτό. Πώς θέλουμε να γίνει; Εάν κάποιος αρνείται να δεχτεί το εμβόλιο, τι πρέπει να κάνουμε γι 'αυτό; Αυτό είναι ένα ζωντανό πρόβλημα του τώρα, αυτής της στιγμής. Σχεδόν οι μισοί από τους Ρεπουμπλικάνους αρνούνται να δεχτούν το εμβόλιο. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα βγούμε ποτέ από την κρίση COVID επειδή δεν θα φτάσουμε ποτέ σε ένα επίπεδο ανοσίας, κάτι δηλαδή που θα το κάνει σαν γρίπη και δεν είναι θανατηφόρο.

Ή ας υποθέσουμε ότι κάποιο άτομο λέει, δεν πρόκειται να φορέσω μάσκα. Τι κάνουμε γι 'αυτό; Αυτά είναι προβλήματα που πρέπει να αποφασίσει η κοινότητα.

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος λέει, δεν πρόκειται να υπακούω στους νόμους κυκλοφορίας, δεν μου αρέσουν. Θα διασχίζω κόκκινα φανάρια και θα οδηγώ στην αριστερή πλευρά του δρόμου γιατί θέλω να είμαι ελεύθερος. Πρέπει να πάρουμε αποφάσεις για αυτό. Το να πεις δεν πρόκειται να φορέσω μάσκα δεν είναι πολύ διαφορετικό. Λέει, θα πάω στο εμπορικό κέντρο και αν σας μολύνω, πρόβλημά σας. Οπότε οι κοινότητες θα πρέπει να λάβουν αποφάσεις για τέτοια πράγματα.

EZRA KLEIN: Συμφωνώ, αλλά μου φαίνεται ότι ανακαλύπτετε ξανά το σύστημα με πολλούς τρόπους που έχουμε ήδη. Θέλω να πω, συμφωνώ ότι δεν έχουμε μια ισχυρά αντιπροσωπευτική δημοκρατία και μπορεί να έχω διαφορετικούς λόγους που το πιστεύω από εσάς, αν και έχουμε αρκετά κοινά. Αλλά το ερώτημά μου είναι ποιος αποφασίζει για τη νομιμότητα. Αν επιστρέψουμε σε ένα σύστημα όπου κάποιοι λένε ότι πρέπει να φοράμε μάσκες και να κάνουμε lockdown και άλλοι λένε όχι γιατί αυτό είναι μια άδικη επιβολή κυριαρχίας πάνω μου, τότε μου φαίνεται ότι μιλάμε περισσότερο για οριακές αλλαγές σε αυτό που ήδη έχουμε, παρά για αναρχισμό.

NOAM CHOMSKY: Θα ήταν οριακό η εξάλειψη της σύμβασης εργασίας;

EZRA KLEIN: Πείτε μου γι 'αυτό, πώς θα καταργούσατε τη σύμβαση εργασίας;

NOAM CHOMSKY: Παρεμπιπτόντως, τον 19ο αιώνα, οι εργαζόμενοι, τα κορίτσια στα εργοστάσια, οι αγρότες, ήθελαν να την καταργήσουν. Αυτοί που συμμετέχουν στην παραγωγή πρέπει να διευθύνουν τις δικές τους επιχειρήσεις. Οι ομάδες αγροτών ας πούμε μπορούν να συγκεντρωθούν και θα βρουν τρόπους να το διαχειριστούν.

Οι άνθρωποι στον κλάδο των υπηρεσιών πρέπει να κάνουν το ίδιο πράγμα.

Έτσι πρέπει να κινηθούμε, προς τον λαϊκό έλεγχο των θεσμών. Αυτός θα ήταν ένας εντελώς διαφορετικός κόσμος από αυτόν στον οποίο ζούμε. Δεν είναι κάτι οριακό.

Όμως έχετε απόλυτο δίκιο στο ότι θα εμφανίζονται συνεχώς ζητήματα σύγκρουσης. Δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι. Πάρτε για παράδειγμα την πιο ευτυχισμένη οικογένεια στον κόσμο. Ακόμη και εκεί, θα υπάρξει σύγκρουση κάποια στιγμή. Βρίσκεις τρόπους όμως για την επίλυσή τους.

Δεν θα θέλαμε καν έναν κόσμο στον οποίο δεν υπάρχουν συγκρούσεις, θα ήταν πολύ βαρετή η ζωή.

Υπάρχουν διαφορετικές απόψεις, διαφορετικές στάσεις, διαφορετικές ιδέες. Έτσι γίνεται η δημιουργική εργασία. Έτσι πραγματοποιούνται οι αλλαγές. Η ζωή θα πρέπει να είναι δομημένη έτσι ώστε να μπορεί να αντιμετωπιστεί με πολιτισμένους τρόπους μέσα σε μια ευτυχισμένη οικογένεια, σε μια εύρυθμη επιχείρηση, σε  αυτή την αξιοπρεπή βιομηχανία που ανήκει σε εργαζόμενους, στον αγροτικό συνεταιρισμό, στις αγροτικές ενώσεις, σε πολλά τέτοια πράγματα.

Θα θέλαμε να είναι δομημένη, ώστε να έχουμε πολιτισμένη, προσεκτική αλληλεπίδραση στην προσπάθεια να επιλύουμε τα προβλήματα που υπάρχουν.

4. Ελεύθερες συμφωνίες – μισθολογική δουλεία – καπιταλισμός

EZRA KLEIN: Στην κλασσική οικονομία, πολλές φορές, συναντάμε την ιδέα ότι μεγάλο μέρος της οικονομίας μας ούτως ή άλλως βασίζεται στις ελεύθερες συμφωνίες. Και αν οι άνθρωποι επιλέγουν ελεύθερα να υπογράψουν κάτι, τότε ποιοι είμαστε εμείς στην κυβέρνηση για να έχουμε λόγο; Ή ποιοι είμαστε σαν κοινωνία για να πούμε κάτι γι 'αυτό;
Χρησιμοποιείτε μια ιδέα η οποία υπάρχει εδώ και πολύ καιρό στην κριτική του καπιταλισμού, αλλά δεν ακούγεται συχνά, και η οποία είναι η μισθολογική δουλεία, υποστηρίζοντας ότι αυτές δεν είναι στην πραγματικότητα ελεύθερες επιλογές. Μπορείτε να μιλήσετε λίγο για την ιδέα της μισθολογικής δουλείας και πού διαφέρετε από εκείνους που πιστεύουν ότι η οικονομία μας βασίζεται στην ελευθερία των συμβάσεων;

NOAM CHOMSKY: Η ελευθερία της σύμβασης είναι ένα αστείο. Εκείνοι που συνάπτουν ελεύθερη συμφωνία έχουν ριζικά διαφορετικές σχέσεις ισχύος. Ο ένας από αυτούς λέει «μου ανήκει αυτό το μέρος και σου επιτρέπω να μου ενοικιάσεις τον εαυτό σου, αν είμαι πρόθυμος να σε ενοικιάσω» και η άλλη πλευρά  σκέφτεται, ότι έχει να διαλέξει ανάμεσα στην ενοικίαση – υποταγή στην εξουσία ή στη λιμοκτονία.

Αυτή είναι η ελευθερία της σύμβασης.

Όχι, υπερβάλλω. Δεν είναι εντελώς έτσι. Υπάρχουν πολλές αποχρώσεις, αλλά αυτή είναι ουσιαστικά.

Επιτρέψτε μου να σας διηγηθώ μια ιστορία, αν δεν σας πειράζει. Όταν ήμουν φοιτητής πανεπιστημίου, πριν από πολλά χρόνια, άκουσα μια διάλεξη από τον κορυφαίο γκουρού αυτού που λέγεται Libertarianism στις Ηνωμένες Πολιτείες και το οποίο είναι ριζικά διαφορετικό από την ελευθεριακή παράδοση. Αυτός που έδωσε τη διάλεξη, ο Ludwig von Mises πραγματεύτηκε το πως η κυβέρνηση προκαλεί ανεργία. Έλεγε λοιπόν πως για το πρόβλημα της ανεργίας ευθύνεται εξ ολοκλήρου η κυβέρνηση. Η κυβέρνηση επιβάλλει πράγματα όπως οι ελάχιστοι μισθοί, οι συνθήκες στο χώρο εργασίας και κάθε λογής πράγματα τα οποία επιβάλλουν την ανεργία. Γιατί λέει αν είχαμε πραγματική ελευθερία, ελευθερία σύμβασης χωρίς κυβερνητική παρέμβαση, αν κάποιος άνθρωπος λιμοκτονούσε και μπορούσε να πάρει μια δουλειά για 0,10 $ την ώρα υπό φρικτές συνθήκες, θα επέλεγε τη δουλειά. Αλλά η κυβέρνηση δεν θα τον αφήσει. Έτσι, η κυβέρνηση προκαλεί ανεργία.  Αυτή λοιπόν ήταν η εισαγωγή μου σε αυτό που ονομάζεται δεξιά ελευθεριακή (right-wing libertarian) σκέψη, από τον κορυφαίο γκουρού.

Και αυτή είναι η βασική τους άποψη. Αν διαβάσετε τους κορυφαίους τους θεωρητικούς – τον James Buchanan, έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές στον εδώ λεγόμενο Libertarianism – δεν νομίζω όμως ότι είναι η σωστή λέξη – λέει ότι πολύ πιθανόν, ένα οικονομικό σύστημα να πρέπει να κατασκευαστεί έτσι ώστε να συμμορφώνεται με την ανθρώπινη φύση.

Μα ποια είναι η ανθρώπινη φύση;

Μας λέει ότι το υψηλότερο ιδανικό κάθε ατόμου είναι να είναι ο κύριος ενός κόσμου σκλάβων. Και επομένως, πρέπει να σχεδιάσουμε μια κοινωνία έτσι ώστε όλοι να είναι ελεύθεροι να ακολουθήσουν αυτήν τη θεμελιώδη ανθρώπινη φύση, όσο το δυνατόν πληρέστερα.

Λοιπόν αυτό είναι μια πολύ συγκεκριμένη αντίληψη. Δεν είναι δικό μου. Δεν νομίζω ότι είναι δικό σου και ειλικρινά δεν νομίζω ότι είναι κανενός που δεν έχει εμπλακεί σε αυτήν την ιδεολογία. Αλλά ναι, είναι μια άποψη. Και θα πρέπει να συζητηθεί μαζί με την άποψη των εργατών και των αγροτών της Αμερικής του 19ου αιώνα, οι οποίοι θεωρώ ότι είναι πολύ πιο αντιπροσωπευτικοί σε σχέση με το τι είναι φυσιολογικό για τους ανθρώπους.

EZRA KLEIN: Επιτρέψτε μου να αναφέρω μία από τις ισχυρότερες δικαιολογίες υπέρ του καπιταλισμό, διότι συμφωνώ μαζί σας ότι η ιδέα της ελευθερίας είναι τόσο στενή ώστε να είναι κοροϊδία. Νομίζω ότι το ισχυρότερο επιχείρημα για τις διάφορες μορφές καπιταλισμού ή των μικτών οικονομιών με τον τρόπο που τις έχουμε τώρα, είναι ότι τα κίνητρα που σε πολλές περιπτώσεις οδηγούν στην εκμετάλλευση και στις ανισότητες, είναι τα ίδια που οδηγούν επίσης στην τεχνολογική και οργανωτική καινοτομία. Και από γενιά σε γενιά, αυτές οι τεχνολογικές και οργανωτικές καινοτομίες είναι αυτές που αλλάζουν πραγματικά το βιοτικό επίπεδο. Και δεν είναι ότι η κυβέρνηση δεν έχει ρόλο σε αυτό, αλλά αυτός ο ρόλος είναι πιο βασικός. Χρηματοδοτούν τη βασική έρευνα και μετά η αγορά προωθεί. Και τέλος αυτός είναι ένας συμβιβασμός που αξίζει να τον κάνουμε, γιατί έτσι βοηθάμε τους ανθρώπους να επιτύχουν και να δημιουργήσουν την τεχνολογία που κινεί το είδος μας προς την πρόοδο. Τι σκέφτεστε σχετικά με αυτό;

NOAM CHOMSKY: Νομίζω ότι είναι απλώς ψευδές. Πέρασα τη ζωή μου στο κύριο ερευνητικό ίδρυμα στον κόσμο, στο MIT και στα ερευνητικά εργαστήρια. Πήγανε απλώς σε ένα ερευνητικό εργαστήριο. Οι άνθρωποι που εργάζονται εκεί ίσως να εργάζονται 80 ώρες την εβδομάδα, αλλά δεν βγάζουν λεφτά. Μπορούν να βγάλουν πολύ περισσότερα χρήματα αλλού. Το κάνουν για τον ενθουσιασμού της δουλειάς. Για την πρόκληση της επίλυσης προβλημάτων. Αυτό είναι που οδηγεί τους ανθρώπους. Δεν έχει καμία σχέση με το κίνητρο για απόκτηση εξουσίας. Ναι και τα δύο είναι κίνητρα, αλλά είναι εντελώς διαφορετικά.

Και το αναφέρατε πριν για τα παιδιά σας, ότι ρωτάνε συνεχώς γιατί, γιατί, γιατί.  Αυτό είναι που θέλουν οι άνθρωποι. Θέλουν να καταλάβουν τον κόσμο. Βλέπουν τα προβλήματα και θέλουν να τα λύσουν. Το πρόβλημα μπορεί να είναι, ας πούμε, να βρούμε πώς λειτουργεί ο ιός COVID. Αυτό οδηγεί τους ανθρώπους να δουλέψουν σκληρά επειδή θέλουν να καταλάβουν. Μπορεί να μην βγάλουν λεφτά από αυτό. Οι περισσότεροι ποτέ δεν βγάζουν.

Έχουμε μεν ένα διαστρεβλωμένο σύστημα, το οποίο τους ενθαρρύνει να προσπαθήσουν να βγάλουν λεφτά από αυτό, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος  που τους οδηγεί στο εργαστήριο.

Ή μπορεί να έχουμε ας πούμε μηχανολογικά προβλήματα. Το αυτοκίνητό μου μπορεί να μην λειτουργεί. Το πηγαίνω σε έναν μηχανικό. Βλέπει ένα πρόβλημα και θέλει να το λύσει. Αυτό προϋποθέτει κάποιες δεξιότητες, κάποιο είδος νοημοσύνης που εγώ δεν έχω.

Το ενδιαφέρον για την επίλυση του προβλήματος είναι αυτό που τον οδηγεί. Φυσικά πληρώνεται, αλλά αυτό είναι μέρος της δομής του εξωτερικού συστήματος. Δεν νομίζω ότι αυτή είναι η κινητήρια δύναμη.  Δείτε την εξέλιξη της τεχνολογίας, αυτός είναι ο τρόπος που συνέβη.

Πάρτε, ας πούμε, το Διαδίκτυο. Στην πραγματικότητα οι άνθρωποι ενδιαφερόταν για το πρόβλημα της διασύνδεσης μεταξύ των επιστημόνων. Οι περισσότεροι από αυτούς που συνέβαλλαν σε αυτό είναι άγνωστοι και δεν κέρδισαν ποτέ χρήματα από αυτό. Το ίδιο με την ανάπτυξη των υπολογιστών, το ίδιο με σχεδόν όλες τις τεχνολογικές εξελίξεις.

Η ας πούμε, ο Αϊνστάιν ο οποίος εργαζόταν στο γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας στην Ελβετία, ταυτόχρονα σκεφτόταν τι θα παρατηρούσαμε αν ταξιδεύαμε με την ταχύτητα του φωτός. Δεν το έκανε για να κερδίσει χρήματα.

Τώρα, στην πραγματικότητα, όλο αυτό διαστρεβλώνεται από τις κοινωνικές δομές. Έτσι, στις αρχές της δεκαετίας του '80, οι κυβερνητικοί νόμοι άλλαξαν, έτσι ώστε τα πανεπιστήμια να μπορούν να αποκτήσουν διπλώματα ευρεσιτεχνίας και οι ερευνητές επίσης να αποκτήσουν διπλώματα ευρεσιτεχνίας για το έργο που κάνουν. Αυτό όμως σημαίνει ότι επιβάλλεις στην ουσία μια δομή, στην οποία οι άνθρωποι δουλεύουν για να βγάλουν λεφτά και όχι για να λύσουν προβλήματα. Και δεν ξέρω πώς θα το μετρήσουμε ακριβώς, αλλά η εντύπωση μου είναι ότι αυτό φέρνει μια υποβάθμιση στη φύση του πανεπιστημιακού συστήματος. Όταν επιβάλλεις αυτούς τους εξωτερικούς περιορισμούς δηλαδή, θα πρέπει να είσαι, όπως λέει ο James Buchanan, το άτομο του οποίου το υψηλότερο ιδανικό είναι να είναι κύριος σκλάβων. Άρα αν λοιπόν επιβάλλεις αυτές τις εξωτερικές δομές, επηρεάζεις τα πράγματα.

5. Κοινωνική αλλαγή

EZRA KLEIN: Ας πούμε, ότι οι ΗΠΑ είχαν το σοσιαλδημοκρατικό σύστημα που βλέπουμε στη Δανία, ποια πρόοδος θα έπρεπε  ακόμη να γίνει για να φτάσουμε στην κοινωνία που θα θέλατε να έχουμε;

NOAM CHOMSKY: Θα ήθελα να δω το είδος της κοινωνίας που ήθελαν οι κλασικοί φιλελεύθεροι, όπως ο John Stuart Mill, για παράδειγμα, ή ο Abraham Lincoln, ή ακόμη και ο Adam Smith. Ήθελαν να δουν μια κοινωνία, για να αναφέρω τον Mill, στην οποία η φυσική μορφή οργάνωσης είναι η ελεύθερη συνδιαλλαγή μεταξύ των συμμετεχόντων. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να κινείται το βιομηχανικό σύστημα σύμφωνα με τον Mill. Αυτό θα έπρεπε να κάνουν στη Δανία. Αντί να έχουν μια σχέση αφέντη – σκλάβου, σχέση αφέντη – δουλοπάροικου, αν θέλετε να το ονομάσετε έτσι. Ή θα έπρεπε να έχουν μια σχέση άμεσης συμμετοχής και ελέγχου. Ίσως βέβαια οι Δανοί να μην το θέλουν αυτό. Δικό τους θέμα, δεν είμαι εγώ αυτός που θα το αποφασίσει. Θα ήθελα όμως να παρουσιαστεί, να συζητηθεί και να αναπτυχθεί και αυτή η επιλογή. Νομίζω ότι πιθανότατα θα το ήθελαν, όπως το ήθελαν οι ελεύθεροι εργαζόμενοι στις πρώτες μέρες της Βιομηχανικής Επανάστασης. Είναι η φύση μας τέτοια.

Και επιτρέψτε μου να πω και πάλι, ότι αυτή είναι μια αντίληψη η οποία ανάγεται κυριολεκτικά 2.000 χρόνια πίσω.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που πρέπει να προσθέσω. Εκείνοι που ζητούσαν την ελευθερία από την εξάρτηση, είναι οι ίδιοι που ζούσαν σε κοινωνίες με σκλάβους. Υπήρχε μια κατηγορία ανθρώπων των οποίων η «φυσιολογική» κατάσταση ήταν να είναι σκλάβοι. Ζούσαν επίσης σε πατριαρχικές κοινωνίες, όπου το φυσιολογικό για τις γυναίκες ήταν να είναι υπηρέτες. Επομένως, η συζήτηση περί ελευθερίας, εμπεριέχει αρκετή δόση υποκρισίας.

EZRA KLEIN: Είπατε ότι έχετε μια μάλλον συντηρητική στάση απέναντι στην κοινωνική αλλαγή. Με ποια έννοια είναι συντηρητική η άποψή σας;

NOAM CHOMSKY: Δεν πιστεύω ότι μπορεί να πραγματοποιηθεί ουσιαστική εποικοδομητική κοινωνική αλλαγή, εκτός εάν η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού συνειδητοποιήσει ότι οι τροποποιήσεις των υπαρχόντων συστημάτων δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους που πιστεύουμε ότι είναι σωστοί και δίκαιοι. Τότε, μπορούμε να έχουμε ριζικές κοινωνικές αλλαγές. Εάν εξαναγκαστούν οι αλλαγές αυτές πριν από αυτό το σημείο, νομίζω ότι θα καταλήξουμε ξανά σε κάποιου είδους αυταρχική δομή.

EZRA KLEIN: Πιστεύετε ότι η σημερινή αριστερά έχει υπερβολικά αισιόδοξη άποψη για το πόσο γρήγορα μπορεί να συμβεί η κοινωνική αλλαγή;

NOAM CHOMSKY: Νομίζω ότι αυτά τα πράγματα μπορούν να συμβούν πολύ γρήγορα. Και αυτό επειδή θεωρώ ότι η δομή της εξουσίας και της κυριαρχίας είναι πολύ σαθρή. Δεν νομίζω ότι είναι τόσο ισχυρή. Ο κόσμος τις αποδέχεται επειδή δεν σκέφτεται εναλλακτικές λύσεις. Εάν προταθούν εναλλακτικές λύσεις, πολλοί άνθρωποι θα τις αποδεχτούν αρκετά γρήγορα. Νομίζω ότι έχουμε δει πολλές περιπτώσεις, όχι απόλυτης ανατροπής του συστήματος, αλλά ουσιαστικών αλλαγών. Πάρτε για παράδειγμα το διάστημα της δικής μου ζωής. Υπήρξαν σημαντικές αλλαγές. Όταν ήμουν παιδί, στις αρχές της δεκαετίας του '30 – γεννήθηκα το 1928 –  η εργατική τάξη έχει συντριβεί εντελώς. Το 1920, η καταστολή του Wilson κατέστρεψε ουσιαστικά το εργατικό κίνημα, ήταν μια εποχή όπως η σημερινή, ριζικές ανισότητες, βαθιά ταλαιπωρία, πολύ χειρότερη από τη σημερινή. Αυτή ήταν η κατάσταση στις αρχές της δεκαετίας του '30.

Δυο χρόνια αργότερα, είχαμε μια πολύ διαφορετική χώρα. Ήμασταν ακόμα φτωχοί. Η οικογένειά μου ήταν πρώτη γενιά μεταναστών, κυρίως εργατική τάξη και κυρίως άνεργη. Αλλά στα μέσα της δεκαετίας του '30, το εργατικό κίνημα είχε ανασυσταθεί κυριολεκτικά από τις στάχτες του. Είχαμε μαχητική εργατική δράση, τον σχηματισμό του CIO (σ.μ. Συνέδριο Βιομηχανικών Οργανισμών – ιδρ.1935) και προχωρούσαμε μέχρι και σε καθιστικές απεργίες, που είναι ένα μόλις ένα βήμα πριν πούμε, δεν χρειαζόμαστε αφεντικά, μπορούμε να «τρέξουμε» μόνοι μας αυτό το μέρος.

Τότε αρχίζεις να βλέπεις ότι γίνονται  απότομες και σημαντικές αλλαγές. Το Ανώτατο Δικαστήριο σταμάτησε να εμποδίζει τις προσπάθειες του New Deal (σ.μ. Το New Deal ήταν μια σειρά προγραμμάτων, δημοσίων έργων, οικονομικών μεταρρυθμίσεων και κανονισμών που θεσπίστηκαν από τον πρόεδρο Franklin D. Roosevelt στις Ηνωμένες Πολιτείες μεταξύ 1933 και 1939.) .

Κερδήθηκαν αυτά που αποτελούν τη βάση μας σήμερα, που κυμαίνονται από την Κοινωνική Ασφάλιση έως την TVA (σ.μ. ομοσπονδιακός οργανισμός στις ΗΠΑ που δημιουργήθηκε το 1933 από το Κογκρέσο, για τον έλεγχο πλημμυρών, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, την κατασκευή λιπασμάτων και την οικονομική ανάπτυξη στην κοιλάδα του Τενεσί) και πολλά άλλα πράγματα ενδιάμεσα.

6. Joe Biden

EZRA KLEIN: Επιτρέψτε μου να σας ρωτήσω για τις δομές ισχύος σήμερα. Δεδομένων των προσδοκιών σας γι 'αυτόν, πώς θα αξιολογούσατε τη διοίκηση του Joe Biden μέχρι τώρα;

NOAM CHOMSKY: Όσον αφορά την εσωτερική πολιτική, τα πηγαίνει καλύτερα από ό,τι περίμενα. Στην πραγματικότητα, όπως επισημαίνει ο Erik Loomis, ο Μπάιντεν είναι ο πρώτος πρόεδρος, πιθανότατα από την εποχή του Ρούζβελτ, ο οποίος τάχθηκε ισχυρά υπέρ της συνδικαλιστικής οργάνωσης. Ο Μπάιντεν έχει άτομα στο Συμβούλιο των Οικονομικών του, οι οποίοι είναι ετερόδοξοι οικονομολόγοι, αποσπασμένοι από το πλαίσιο των νεοφιλελεύθερων δογμάτων. Το πρόγραμμα Build Back America είναι φυσικά ένα πολύ καλό πρόγραμμα.

Αυτό όμως δεν ήρθε ως θαύμα. Δεν συνέβη επειδή ο Μπάιντεν βίωσε ξαφνικά μια θρησκευτική αποκάλυψη. Όλη του τη ζωή ήταν ένας συντηρητικός Κλιντονικός δημοκράτης.

Αυτό που συνέβη είναι αποτέλεσμα της πολύ σημαντικής λαϊκής πίεσης. Εκεί πραγματοποιείται η αλλαγή. Υπάρχουν πολλοί δημοφιλείς ακτιβιστές που τον πιέζουν πολύ. Και τον πιέζουν σε κάθε θέμα, συμπεριλαμβανομένου του πιο σημαντικού ζητήματος που έχουμε, το οποίο είναι η καταστροφή του περιβάλλοντος. Εάν δεν πάρουμε τον έλεγχο της περιβαλλοντικής καταστροφής την επόμενη δεκαετία ή εικοσαετία, θα τελειώσουμε. Είναι τόσο απλό.

Θα φτάσουμε σε ένα σημείο αιχμής από το οποίο δεν υπάρχει επιστροφή. Θα αντιμετωπίσουμε μεγάλη καταστροφή, εκτός αν λάβουμε μέτρα τώρα. Είναι γνωστά αυτά που πρέπει να γίνουν.

Το πρόγραμμα του Μπάιντεν για το περιβάλλον, απέχει πολύ από το τέλειο και χρειάζεται σημαντικές αλλαγές, αλλά είναι πολύ καλύτερο από οποιουδήποτε προκατόχο του. Και αυτό το έχει κερδίσει ο ακτιβισμός. Έχει συμβεί λόγω ομάδων όπως το Sunrise Movement, οι οποίοι είναι νέοι που κατέχουν γραφεία στο Κογκρέσο. Μέσα από αυτό ήρθε και κάτι αρκετά δραματικό, το  Green New Deal, το οποίο είναι απολύτως απαραίτητο για την επιβίωση μας – δεν πρόκειται να επιβιώσουμε με κανέναν άλλο τρόπο – από αντικείμενο γελοιοποίησης που βρίσκεται στο περιθώριο, μετακινήθηκε δεξιά στη νομοθετική ατζέντα. Αυτός είναι ο τρόπος που πραγματοποιούνται οι αλλαγές.

EZRA KLEIN: Νομίζω ότι οι θεωρίες της ταξικής πολιτικής του Δημοκρατικού Κόμματος κυριαρχούνται περισσότερο πλέον από τα ανώτερα εισοδήματα και τους πιο μορφωμένους, αλλά ταυτόχρονα κινούνται αριστερά στα οικονομικά. Νομίζω ότι η κλασική εξήγηση με ταξικούς όρους, ότι δηλαδή καθώς ανεβαίνουμε την κλίμακα εισοδήματος, γινόμαστε πιο συντηρητικοί στα οικονομικά και πιθανώς πιο συντηρητικοί γενικά, τελευταία δεν ισχύει. Ιδιαίτερα στα θέματα της φυλής και σε άλλα ζητήματα ταυτότητας.

Υπάρχει μια έρευνα του UCLA Democracy Fund η οποία διαπίστωσε ότι, αν εξετάσουμε μορφωμένους και μη μορφωμένους λευκούς, περίπου ο ίδιος αριθμός ατόμων λαμβάνει έναν ελάχιστο μισθό 15 $ και παρόμοια κρατική ασφάλιση υγείας. Και αναρωτιέμαι αν αυτό επιβάλλει μια διαφορετική προσέγγιση στο χτίσιμο ενός πολιτικού συνασπισμού. Πιστεύετε ότι υπάρχει ένας διαφορετικός συνασπισμός που θα σας οδηγήσει σε μια πιο αριστερή έκβαση σε σχέση με το τι γινόταν παλιά; Και αν ναι, γιατί;

NOAM CHOMSKY: Λοιπόν, πρώτα απ 'όλα, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι κάθε παράδειγμα που δώσατε δείχνει πόσο δεξιά έχουν μετατοπιστεί τα πράγματα. Για παράδειγμα ο ελάχιστος μισθός. Ποιος ζητάει στις μέρες μας έναν ελάχιστο μισθό 30 $ την ώρα;
Αν συνεχίζαμε αυτό που συνέβαινε στη δεκαετία του '50 και του '60 έως το '70 πριν ξεκινήσει η νεοφιλελεύθερη επίθεση, δεν είναι καθόλου ουτοπικό ότι σήμερα θα είχαμε πιθανώς περίπου 30 $ την ώρα ελάχιστο μισθό. Όμως οι προσδοκίες μας μειώθηκαν τόσο πολύ από τη νεοφιλελεύθερη επίθεση, που δεν το φανταζόμαστε καν.

Σκεφτείτε για παράδειγμα  την υγειονομική περίθαλψη. Το πρόγραμμα Sanders, για καθολική υγειονομική περίθαλψη. Οι πιο φιλελεύθεροι κριτικοί σχολιαστές, ας πούμε στους The New York Times, λένε ότι είναι μια υπέροχη ιδέα, πολύ ριζοσπαστική για τον αμερικανικό λαό. Ας ηρεμήσουμε όμως. Γιατί είναι πολύ ριζοσπαστικό για τον αμερικανικό λαό; Το Μεξικό το έχει. Η Γερμανία το έχει. Η Αγγλία το έχει. Ο Καναδάς το έχει. Είναι σχεδόν παντού. Γιατί είναι πολύ ριζοσπαστικό για τον αμερικανικό λαό; Θέλω να πω, νομίζω ότι όλα αυτά είναι παραδείγματα της εξαιρετικής δύναμης που έχει η κατασκευή της συγκατάθεσης. Τα προφανή πράγματα έχουν απομακρυνθεί από το μυαλό των ανθρώπων. Δεν έχουν πάει όμως πολύ μακριά. Νομίζω ότι μπορούν να επιστρέψουν αμέσως.

Επίσης τι είδους συνασπισμό θέλουμε να έχουμε; Η πολύ συντηρητική μου αίσθηση μου λέει  ότι θα πρέπει να βασίζεται στα εργασιακά. Αυτή ήταν η αιχμή της κοινωνικής προόδου από παλιά και  νομίζω ότι έτσι θα συνεχίσει να είναι. Τώρα, το εργατικό δυναμικό είναι φυσικά πολύ διαφορετικό από ό, τι ήταν στη δεκαετία του 1930, αλλά δεν νομίζω ότι αλλάζει ριζικά το πράγμα. Μπορούμε να έχουμε οργανώσεις εργαζομένων παντού. Και πρέπει να είναι αλληλέγγυες. Αυτό είναι πολύ κρίσιμο.

Κοιτάξτε τα ονόματα των συνδικάτων, πολλά από αυτά έχουν τη λέξη «Διεθνής» στο όνομά τους. Αυτό πρέπει να γίνει κάτι παραπάνω από απλός φορμαλισμός. Όλα τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι διεθνή. Η πανδημία είναι διεθνής.

Στην πραγματικότητα, αυτοκτονούμε αυτή τη στιγμή στις πλούσιες χώρες, μονοπωλώντας το εμπόριο εμβολίων. Δεν δίνουμε εμβόλια στην Αφρική, ή στις φτωχές χώρες της Ασίας. Αυτό όμως θα επιστρέψει και θα μας χτυπήσει σαν βαριοπούλα. Όλοι το γνωρίζουν, αλλά εξακολουθούμε να μονοπωλούμε τα εμβόλια.

Σκεφτείτε την αποκατάσταση του περιβάλλοντος. Αυτό δεν έχει σύνορα. Θα πρέπει όχι μόνο να εξαλείψουμε οποιαδήποτε χρήση ορυκτών καυσίμων στη χώρα, αλλά θα πρέπει να διασφαλίσουμε ότι θα συμβεί και στο εξωτερικό.

7. Κλιματική αλλαγή & τεχνολογία

EZRA KLEIN: Μόλις γράψατε ένα βιβλίο σχετικά με αυτό. Πιστεύετε ότι το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ και οι παγκόσμιες πολιτικές κοινοπραξίες μπορούν να αντιμετωπίσουν την κλιματική κρίση στην κλίμακα και την ταχύτητα που απαιτείται;

NOAM CHOMSKY: Υπάρχουν δύο απαντήσεις σε αυτήν την ερώτηση. Εάν η απάντηση είναι όχι, είμαστε αναγκασμένοι να πούμε αντίο ο ένας στον άλλο. Είναι τόσο απλό. Ξέρουμε πώς να το πετύχουμε. Οι λύσεις υπάρχουν και είναι εφικτές. Συζητήθηκε σε αυτό το βιβλίο, στο μέρος που έγραψε ο συν-συγγραφέας μου, Robert Pollin, οικονομολόγος ο οποίος εργάζεται εδώ και χρόνια πάνω σε πολύ εφικτές μεθόδους. Πολλές από αυτές οι οποίες εφαρμόζονται πλέον, μπορούν να ξεπεράσουν την κρίση με έναν απολύτως εφικτό τρόπο. Να οδηγήσουν σε έναν καλύτερο κόσμο.

Και άλλοι έχουν κάνει παρόμοια πράγματα. Ο Jeff Sachs στο Columbia Earth Sciences Institute έχει κάπως διαφορετικά μοντέλα. Που μπορούν και αυτά να πραγματοποιηθούν.

Όσοι από εμάς είμαστε πρόθυμοι να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα, γνωρίζουμε ότι πρέπει να γίνει μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες. Στη συνέχεια έρχεται η ερώτησή σας. Είναι τα ανθρώπινα όντα ικανά να σωθούν από την αυτοκτονία;  Δεν ξέρω την απάντηση σε αυτό. Κανείς δεν το ξέρει.

EZRA KLEIN: Τι πιστεύετε για το κίνημα της αποανάπτυξης; (σ.μ. Οι υπέρμαχοι της αποανάπτυξης υποστηρίζουν πως η συρρίκνωση της παραγωγής και της κατανάλωσης μπορεί να αυξήσει την ευημερία των ανθρώπων, βοηθώντας παράλληλα στην εδραίωση βιώσιμων συνθηκών διαβίωσης και στην περιβαλλοντική ισορροπία στον πλανήτη)

NOAM CHOMSKY: Έχει μια ουσία, αλλά η επίλυση της κλιματικής κρίσης απαιτεί ανάπτυξη. Απαιτεί ανάπτυξη εναλλακτικών ενεργειακών συστημάτων. Αυτό απαιτεί τεράστια δουλειά. Αυτό σημαίνει ανοικοδόμηση κτιρίων και πόλεων. Αυτό σημαίνει αποτελεσματικά μέσα μαζικής μεταφοράς. Απαιτούνται όλα τα είδη ανάπτυξης. Όμως απαιτούνται τα σωστά είδη ανάπτυξης, όχι η ανάπτυξη με σπατάλη καταναλωτικών προϊόντων που θα πετάξετε αύριο, όχι ανάπτυξη χωρίς τη χρήση βιο-αποικοδομήσιμων πλαστικών, ή με χρήση λιπασμάτων που καταστρέφουν τη γη. Πρέπει να έχουμε τα σωστά είδη ανάπτυξης.

EZRA KLEIN: Τι θα λέγατε για μερικές από τις πιο εκτεταμένες τεχνολογικές λύσεις που θέλουν να δοκιμάσουν οι άνθρωποι; Υπάρχουν πράγματα όπως η ηλιακή γεω-μηχανική, όπου εκτοξεύεις σωματίδια στον ουρανό για να κάνεις την ατμόσφαιρα πιο ανακλαστική. Υπάρχει ένα επιχείρημα που λέει ότι η διέξοδος δεν θα έρθει μέσω της πολιτική αλλαγής, αλλά μέσω του πιο επιθετικού χειρισμού του περιβάλλοντος με τεχνολογικό τρόπο.

NOAM CHOMSKY: Επιτρέψτε μου μου να καταστήσω σαφές ότι αυτό που νομίζω εγώ δεν έχει και πολύ σημασία.

EZRA KLEIN: Σίγουρα. Αλλά με ενδιαφέρει.

NOAM CHOMSKY: Αυτό απαιτεί τεχνική εμπειρογνωμοσύνη. Θέλω να πω, μπορώ να διαβάσω τα περιοδικά φυσικής, αλλά δεν καταλαβαίνω τι λένε ακριβώς.  Δεν έχω την εμπειρία να απαντήσω στην ερώτηση. Ωστόσο, μπορούμε να βρούμε απαντήσεις. Υπάρχουν μέρη όπου αυτό συζητείται με μεγάλη λεπτομέρεια. Ίσως το πιο σημαντικό περιοδικό σε αυτό το θέμα είναι το Δελτίο των Ατομικών Επιστημόνων. Αν επιστρέψουμε ένα χρόνο περίπου πίσω, υπάρχει ένα μεγάλο άρθρο από τον καθηγητή φυσικής της Οξφόρδης Raymond Pierrehumbert, έναν από τους κορυφαίους στην έκθεση IPCC, ο οποίος συζητά ακριβώς αυτό. Διατρέχει τις εναλλακτικές τεχνολογίες που προτείνονται και εξετάζει τα πλεονεκτήματα και τα μειονέκτηματά τους. Μπορείτε να το διαβάσετε, να πάρετε μια γνώμη ειδικού, όχι τη γνώμη μου. Αυτό που λέει βασικά είναι ότι πολλά από αυτά μας είναι άγνωστα. Σαν να πυροβολείς στο σκοτάδι.

Αλλά λέει, ένα πράγμα είναι αρκετά σαφές. Εάν βάλεις σωματίδια αερολύματος στον αέρα για να μειώσεις το ηλιακό φως, αυτό είναι μόνιμο. Δεν μπορείς  να τα αποσύρεις, γιατί θα υπάρξουν καταστροφικές συνέπειες. Αυτό σημαίνει ότι δημιουργούμε μια μόνιμη αλλαγή σε ολόκληρη την οικολογία. Και οποιαδήποτε τροποποίηση θα ήταν καταστροφική. Αυτό είναι ένα τεράστιο βάρος για τις μελλοντικές γενιές.

Το άλλο σημείο σχετικά με αυτό είναι το χρονοδιάγραμμα. Έχουμε μερικές δεκαετίες για να απαντήσουμε σε αυτές τις ερωτήσεις. Αυτές οι εξελίξεις, ακόμα κι αν είναι εφικτές, ακόμη και αν είναι οι σωστές, δεν πρόκειται να συμβούν παρά μόνο σε ένα ικανό χρονικό διάστημα. Στην πραγματικότητα, αυτό είναι ένα από τα πράγματα που είναι λάθος στο πρόγραμμα Biden.

Μέρος του προγράμματος Biden, το οποίο σέβεται τις εταιρείες καυσίμων και ορυκτών, είναι να δοθεί μεγάλη έμφαση στις πιθανές τεχνολογικές  αλλαγές. Αυτό δεν σχετίζεται με την κλιματική κρίση. Ακόμα κι αν είναι εφικτό, είναι στο λάθος χρονοδιάγραμμα.

Είναι σαν αυτούς που λένε ότι δεν πρόκειται να λύσουμε την κλιματική κρίση μέχρι να απαλλαγούμε από τον καπιταλισμό. Ο καπιταλισμός είναι εγγενώς αυτοκαταστροφικός. Όμως δεν υπάρχει καμία πιθανότητα για τέτοιου είδους κοινωνική αλλαγή ,εντός του χρονικού ορίου που είναι απαραίτητο για την επίλυση αυτού του προβλήματος.

Πρέπει λοιπόν να είμαστε πρόθυμοι να αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα. Αντιμετωπίζουμε άμεσα προβλήματα. Δυο δεκαετίες σημαίνει επείγον. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι όλοι θα πεθάνουν σε 20 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε 20 χρόνια οι διαδικασίες θα τεθούν σε κίνηση που δεν θα είναι αναστρέψιμες. Και τότε είναι θέμα χρόνου μέχρι να τελειώσει.

Είμαστε στη θέση όπου πρέπει να το λύσουμε τώρα, πολύ σύντομα, σε αυτή τη γενιά. Και αν οι λύσεις γεω-μηχανικής δεν πρόκειται να το κάνουν, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να εργαζόμαστε. Υπήρξε μια ανακοίνωση για μια νέα κυβερνητική πειραματική προσπάθεια πυρηνικής σύντηξης. Αν μπορέσουμε να καταφέρουμε σύντηξη, πολλά προβλήματα θα επιλυθούν. Αλλά δεν πρόκειται να την έχουμε σε οποιαδήποτε κλίμακα, εντός του χρονικού πλαισίου αντιμετώπισης αυτού του προβλήματος.

EZRA KLEIN: Επιτρέψτε μου να σας ρωτήσω για μια άλλη τεχνολογία που έχω ακούσει να λέτε ότι θα μπορούσε να λύσει πολλά προβλήματα. Οι αυτοματισμοί είναι κάτι για το οποίο πολλοί σκέφτονται ότι θα μας κάνει να χάσουμε τις δουλειές μας. Έχω δει όμως να μιλάτε για αυτό με αισιοδοξία, ότι οι αυτοματισμοί θα μπορούσαν να είναι ένας δρόμος για ένα καλύτερο, πιο αξιοπρεπές οικονομικά μέλλον για τους ανθρώπους. Τι πιστεύετε για τους αυτοματισμούς και τον ρόλο τους στο μέλλον της οικονομίας;

NOAM CHOMSKY: Οποιαδήποτε βαρετή, καταστροφική, επικίνδυνη εργασία στη Γη πρέπει να αυτοματοποιηθεί στο μέτρο του δυνατού. Αυτό απελευθερώνει τους ανθρώπους ώστε να δουλέψουν με καλύτερες συνθήκες. Να κάνουν πιο δημιουργική, πιο ικανοποιητική και πιο ασφαλή εργασία. Αυτό είναι μόνο καλό.

Ο τρόπος που θα δουλέψει αυτό είναι θέμα κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής. Μπορεί να πραγματοποιηθεί με πολλούς τρόπους.

Επιτρέψτε μου να αναφέρω μόνο μια σημαντική μελέτη του πρώην συναδέλφου μου, του David Noble, ο οποίος δυστυχώς πέθανε πριν από μερικά χρόνια.

Τη δεκαετία του 1950, η βιομηχανία μηχανικών εργαλείων άρχισε να αυτοματοποιείται.

Υπήρχαν δύο τρόποι για να γίνει αυτό. Ο ένας τρόπος, ήταν χρησιμοποιώντας μη εξειδικευμένους μηχανικούς που αντικατέστησαν τους εξειδικευμένους, πρώτα απ 'όλα, με αυτοματοποιήσεις, αλλά και με το να μετατρέψουν τους ίδιους τους ανθρώπους σε ρομπότ, που απλώς ακολουθούν εντολές. Αυτός ήταν ο ένας τρόπος.

Ο άλλος τρόπος ήταν να δώσουν περισσότερη πρωτοβουλία στα χέρια των εξειδικευμένων μηχανικών. Χρησιμοποιώντας την ίδια τεχνολογία. Όπως αρκετά πειστικά  δείχνει ο Noble, δεν υπήρχε κανένας λόγος οικονομικής φύσης, να διαλέξουμε τον πρώτο τρόπο. Για λόγους ισχύος όμως, τελικά επιλέχθηκε αυτός.

Η τάξη που διαχειρίζεται την ιδιοκτησία θέλει να απαξιώσει τους ανθρώπους, θέλει να τους μετατρέψει σε θέματα δευτερεύουσας σημασίας, όχι σε ανεξάρτητους παράγοντες. Διαλέγουν λοιπόν τον τρόπο αυτοματοποίησης στο οποίο εξακολουθούν να είναι μηχανικοί, αλλά δεν είναι εξειδικευμένοι, και έτσι τους μετατρέπουν σε υπηρέτες παρά σε αυτόβουλους διαχειριστές. Αυτό συμβαίνει συνεχώς.

Ας πάρουμε μια άλλη περίπτωση. Το 2009, η οικονομία κατέρρευσε. Η αυτοκινητοβιομηχανία ουσιαστικά κατέρρευσε και βασικά η κυβέρνηση Ομπάμα ανέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της αυτοκινητοβιομηχανίας.

Υπήρχαν λοιπόν κάποιες επιλογές. Μια επιλογή ήταν να τις επιστρέψουμε στους πρώην ιδιοκτήτες τους, να τις διασώσουμε, οπότε οι φορολογούμενοι να τις αποπληρώσουν και να τις γυρίσουν πίσω. Σε ίσως διαφορετικά πρόσωπα, αλλά τελικά στην ίδια τάξη, η οποία επέστρεψε σε αυτό που έκανε πριν.  Δηλαδή παραγωγή αυτοκινήτων για τη δημιουργία μποτιλιαρίσματος και ρύπανσης και καταστροφή του περιβάλλοντος. Αυτή ήταν η μια επιλογή. Η επιλογή που επικράτησε.

Υπήρχε όμως και άλλη επιλογή. Να δώσουμε την αυτοκινητοβιομηχανία στο ίδιο το εργατικό δυναμικό και στην κοινότητα. ΝΑ τους αφήσουμε να έχουν αυτοί τον έλεγχο. ΝΑ τους αφήσουμε να σκεφτούν αυτοί τι πρέπει να κάνουν. Ίσως να  αποφάσιζαν πιο συνετά.

8. Εξωτερική πολιτική ΗΠΑ & Κίνα

EZRA KLEIN: Θα φροντίσω να μιλήσουμε λίγο για την εξωτερική πολιτική πριν τελειώσει ο χρόνος μας. Επιτρέψτε μου λοιπόν να ξεκινήσω εδώ. Μιλήσαμε για το αμερικανικό πρόγραμμα απασχόλησης πριν από λίγα λεπτά, το οποίο κυκλοφόρησε ο Πρόεδρος Joe Biden. Πολλά από αυτά τα σχέδια διαμορφώνονται με όρους ανταγωνισμού με την Κίνα. Είναι ένας τρόπος να αμβλύνουμε την κυριαρχία μας σε σχέση με την Κίνα ή τουλάχιστον να διατηρήσουμε τη γεωπολιτική μας κεντρικότητα. Πιστεύετε ότι η Κίνα είναι οικονομικός και γεωπολιτικός μας ανταγωνιστής; Πρέπει να θεωρηθούν ως απειλή για εμάς; Δεν πρέπει να το σκεφτούμε σε αυτό το πλαίσιο; Πώς θα θέλατε να δείτε τη σχέση μας με την Κίνα;

NOAM CHOMSKY: Όλοι μιλούν για απειλή. Όταν όλοι λένε το ίδιο για κάποιο περίπλοκο θέμα, αυτό που πρέπει να σκέφτεστε είναι ότι τίποτα δεν μπορεί να είναι τόσο απλό. Κάτι δεν πάει καλά. Ας αναρωτηθούμε, για ποιά κινέζικη απειλή μιλάμε;

EZRA KLEIN: Η απάντηση που έχω λάβει σχετικά με αυτό είναι ότι ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, η Κίνα κινείται προς μια πολύ πιο αυταρχική κατεύθυνση. Έχουν γίνει πιο επεκτατικοί στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας. Ξεκίνησαν μια πραγματικά τρομακτική εκστρατεία καταστολής κατά των Ουιγούρων.  Θέλετε λοιπόν να υπάρχει μια τέτοια μεγαλοοικονομία που να θέτει διεθνείς κανόνες και δομές, όταν μάλιστα η κατεύθυνση που ακολουθεί η Κίνα είναι τέτοια, που καθιστά τρομακτικό να είναι αυτή ο καθοριστής των κανόνων στο μέλλον; Αυτό είναι, νομίζω, το επιχείρημα που μου δόθηκε.

NOAM CHOMSKY: Η Κίνα γίνεται πιο αυταρχική στο εσωτερικό της. Και αυτό πιστεύω ότι είναι πολύ κακό. Είναι απειλή για εμάς όμως;

Όχι, δεν είναι απειλή για εμάς. Ας πάρουμε αυτό που συμβαίνει με τους Ουιγούρους. Υπάρχουν αρκετά στοιχεία που δείχνουν ότι υπάρχει πολύ σοβαρή καταστολή. Επιτρέψτε μου να σας κάνω μια απλή ερώτηση. Είναι η κατάσταση των Ουιγούρων, ενός εκατομμυρίου ανθρώπων που έχουν περάσει από τα «εκπαιδευτικά στρατόπεδα», τόσο χειρότερη από την κατάσταση, ας πούμε, δύο εκατομμυρίων ανθρώπων στη Γάζα;

Καταστρέφονται άραγε οι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής των Ουιγούρων, καταστρέφονται οι εγκαταστάσεις αποχέτευσης τους, υπόκεινται σε τακτικούς βομβαρδισμούς; Δεν γνωρίζω το τι συμβαίνει εκεί.

Και ναι, δεν θα έπρεπε να συμβαίνει. Πρέπει να διαμαρτυρηθούμε. Όμως υπάρχει μια σημαντική διαφορά από την περίπτωση της Γάζας. Δυστυχώς, στην περίπτωση των Ουιγούρων, δεν μπορούμε να κάνουμε πολλά. Στην περίπτωση της Γάζας όμως, μπορούμε να κάνουμε τα πάντα, καθώς είμαστε υπεύθυνοι για αυτό, μπορούμε να το σταματήσουμε αύριο. Αυτή είναι η διαφορά.

Άρα ναι αυτό που συμβαίνει εκεί είναι κάτι πολύ κακό, μεταξύ άλλων κακών πραγμάτων που συμβαίνουν στον κόσμο. Αλλά το να πούμε ότι είναι απειλή για εμάς είναι λίγο παραπλανητικό.

Ας μιλήσουμε για τη μία περίπτωση του επεκτατισμού, η οποία είναι πραγματική. Για τη Θάλασσα της Νότιας Κίνας. Η Κίνα λαμβάνει μέτρα κατά παράβαση του διεθνούς δικαίου. Προσπαθεί να πάρει τον έλεγχο της Θάλασσας της Νότιας Κίνας. Ή για να το θέσω διαφορετικά, προσπαθεί να κάνει ό,τι κάνουμε εμείς σε όλους τους ωκεανούς του κόσμου, συμπεριλαμβανομένου του Δυτικού Ειρηνικού.

Και δεν πρέπει να το κάνουν αυτό. Αυτό είναι το σίγουρο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ασφάλειά τους. Από εκεί περνά όλη η εμπορική κυκλοφορία τους. Οπότε ναι, κάνουν λάθος εκεί. Αυτό είναι αρκετά γνώριμο σε εμάς γιατί το κάνουμε σε όλο τον κόσμο, εντάξει; Και αυτό είναι το είδος της απειλής που πρέπει να αντιμετωπίζεται με διπλωματία και τις διαπραγματεύσεις.

EZRA KLEIN: Συμφωνώ με πολλά από όσα είπατε εδώ. Υπάρχουν πολλά που κάνει λάθος η Κίνα, αλλά η ιδέα ότι η Αμερική θα πει στους ανθρώπους ότι δεν έχουν νόμιμο εθνικό συμφέρον να ελέγχουν τις κοντινές πλωτές οδούς φαίνεται λίγο περίεργη.

Αλλά νομίζω ότι αν δούμε τη συζήτηση στον πυρήνα της, η απειλή που αισθάνεται η αμερικανική κυβέρνηση, είναι ότι η Αμερική θα χάσει την παγκόσμια υπεροχή. Και θα προτιμούσαν, και νομίζω πως και εγώ ως Αμερικανός θα προτιμούσα, η Αμερική να συνεχίσει να διατηρεί περισσότερη ηγεσία στα διεθνή πράγματα από ό,τι η Κίνα. Νομίζω ότι μάλλον προτιμώ τις αμερικανικές αξίες που εκφράζει η κυβέρνησή μας, από τις κινεζικές. Αυτό όμως είναι ένα ερώτημα που θέλω να θέσω σε εσάς. Νομίζετε ότι η Αμερική έχει νόμιμο συμφέρον να προσπαθήσει να διατηρήσει τη γεωπολιτική υπεροχή;

NOAM CHOMSKY: Ποιες ακριβώς αμερικανικές αξίες επιβάλλουμε όταν διαχειριζόμαστε τον κόσμο; Ας πάρουμε για παράδειγμα τη Λατινική Αμερική. Ποιες αμερικανικές αξίες έχουμε δείξει στη Λατινική Αμερική; Φρικτά εγκλήματα και θηριωδίες. Αυτές είναι οι αξίες που επιβάλλουμε. Αυτό που μόλις ανέφερα στη Γάζα είναι οι αξίες μας. Και αυτό το πράγμα επιβάλλουμε. Όταν μιλάμε για τις αξίες μας λοιπόν, ας δούμε πρώτα ποιές είναι.

Έδωσα μια ομιλία σε κάποιους λατινοαμερικανούς μελετητές πριν από μερικές ημέρες. Και τους είπα για μια συζήτηση που είδα στους The New York Times, που ήταν παρόμοια με αυτή που κάνουμε τώρα. Ένας αρθρογράφος εξωτερικής πολιτικής έγραφε για το αν υπάρχει αυτός ο κίνδυνος, οι Ηνωμένες Πολιτείες να μην μπορούν να μεταδώσουν τις αξίες τους στον κόσμο. Όλοι ξέσπασαν σε γέλια. Γιατί ξέρουν ποιες είναι οι αμερικανικές αξίες, εντάξει;

Πρώτα απ 'όλα, πρέπει ντε και καλά κάποια χώρα να έχει κυριαρχία στον κόσμο; Δεν το νομίζω. Και πρέπει αυτή να είναι μια χώρα που έχει ένα ιστορικό καταστροφών, βίας και καταστολής; Όχι, δεν πρέπει. Πρέπει να είναι η Κίνα; Όχι, σίγουρα όχι. Υπάρχει κάποιο σημάδι ότι η Κίνα παίρνει τον κυρίαρχο έλεγχο στον κόσμο; Όχι από όσο μπορώ να δω. Ναι, υπάρχει το ζήτημα της θάλασσα της Νότιας Κίνας και δεν πρέπει να το κάνουν αυτό.Και πρέπει να το αντιμετωπίσουμε με διπλωματία και διαπραγματεύσεις, όπως και πολλά άλλα στον κόσμο.

Μεγάλο μέρος των υπόλοιπων που κάνουν είναι αυτό που ονομάζουμε soft power. Έτσι, η πρωτοβουλία Belt and Road είναι soft power. Ίσως πιστεύουμε ότι είναι λάθος. Αλλά τέτοια πράγματα τα εγκρίνουμε, όταν τα κάνουμε εμείς.

Οπότε, αναρωτιέμαι ακόμα, πού είναι η απειλή; Δεν μου αρέσει αυτό που συμβαίνει στην Κίνα. Νομίζω ότι είναι τελείως σάπιο. Είναι μια από τις πιο καταπιεστικές κυβερνήσεις οπουδήποτε. Αλλά κάνω μια άλλη ερώτηση, όταν μιλάμε γενικά για την κινεζική απειλή, για ποιο πράγμα μιλάμε; Στην πραγματικότητα, όπως κατά κανόνα συνηθίζουμε, αν συζητάμε κάτι σαν να είναι προφανές, δεν χρειάζεται να μιλάμε γι 'αυτό, όλοι συμφωνούν, αλλά γνωρίζουμε ότι είναι περίπλοκο. Σε οποιαδήποτε τέτοια κατάσταση, πρέπει να αναρωτιόμαστε, τι ακριβώς συμβαίνει; Τίποτα περίπλοκο δεν μπορεί να έχει αυτόν τον βαθμό ομοιομορφίας. Άρα μια απάτη βρίσκεται σε εξέλιξη.

9. Πυρηνικά όπλα

EZRA KLEIN: Πόσο πιθανό είναι, κατά την άποψή σας, να χρησιμοποιηθεί μια πυρηνική βόμβα στην επόμενη δεκαετία;

NOAM CHOMSKY: Μπορώ να προβλέψω με σιγουριά ότι δεν θα χρησιμοποιηθεί. Επειδή εάν χρησιμοποιηθεί, δεν θα μείνει κανείς να νοιαστεί. Όχι, υπερβάλλω. Αυτό θα ήταν αποτέλεσμα μιας πυρηνικής σύγκρουσης μεταξύ των μεγάλων πυρηνικών δυνάμεων. Αν ας πούμε, γινόταν ένας πυρηνικός πόλεμος ανάμεσα στην Ινδία και το Πακιστάν, αυτό πιθανότατα θα εξαλείψει τη Νότια Ασία, αλλά οι άνθρωποι θα επιβιώσουν αλλού. Εάν όμως υπάρξει πυρηνικός πόλεμος μεταξύ της Κίνας και των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Κίνας και της Ρωσίας, ουσιαστικά όλα θα έχουν τελειώσει. Θέλω να πω, θα υπάρξει επιβίωση, αλλά κανείς δεν θα θέλει να ζήσει στον κόσμο που θα επιβιώσει.

Ας ρίξουμε μια ματιά στη στρατηγική των ΗΠΑ. Δείτε τη στρατηγική στάση που γράφτηκε από τον Jim Mattis, το λογικό άτομο της διοίκησης. Αν διαβάσεις ανάμεσα από τις γραμμές στην ουσία μας καλεί να προετοιμαστούμε για έναν πυρηνικό πόλεμο εναντίον τόσο της Κίνας όσο και της Ρωσίας. Με άλλα λόγια  λέει ας προετοιμαστούμε για το απόλυτο τέλος της ανθρώπινης κοινωνίας. Είναι έστω ελάχιστα λογικό κάτι τέτοιο;

Ο Τραμπ απέκλεισε συστηματικά, βήμα προς βήμα αυτό που απέμεινε από το καθεστώς ελέγχου των όπλων. Ο Μπάιντεν ίσα ίσα πρόλαβε να αποδεχτεί τις ρωσικές προσφορές για τη διατήρηση της νέας συμφωνίας START. Δεν είναι καμια μεγάλη συμφωνία, αλλά τουλάχιστον είναι κάτι. Ο Τραμπ δεν θα το υπέγραφε. Εν τω μεταξύ, οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες, όπως η Ρωσία και η Κίνα, αλλά κυρίως οι Ηνωμένες Πολιτείες αναπτύσσουν νέα όπλα μαζικής καταστροφής και το κάνουν μάλιστα με εξαιρετικά προκλητικό τρόπο.

Αν επιστρέψουμε στον Αύγουστο του 2019, ο Τραμπ διέλυσε τη συνθήκη INF και τη συνθήκη Reagan – Gorbachev, η οποία ήταν πολύ αποτελεσματική στη μείωση του πολέμου. Τι έκανε? Δεν είπε απλώς ότι διαλύει τη συνθήκη. Αμέσως, μέσα σε λίγες μέρες, οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν δοκιμή πυραύλου που παραβίασε τη συνθήκη. Αυτό λέει στους Ρώσους «γεια σας αγόρια, ξεκινάμε;». Πάμε να δούμε αν μπορούμε να καταστρέψουμε ο ένας τον άλλο.

Θέλω να πω, αυτή είναι η συμπεριφορά των ανθρώπων που είναι τρελοί.

 Δεν υπάρχει τρόπος να πολεμήσουμε έναν πυρηνικό πόλεμο με εναντίον οποιουδήποτε αντιπάλου. Είναι τόσο απλό και ξεκάθαρο. Η καταστροφή θα ήταν τόσο τεράστια που δεν θα θέλατε καν να ζήσετε σε αυτόν τον κόσμο. Το γεγονός ότι μιλάμε ακόμη για αυτά τα πράγματα είναι εντυπωσιακό.

Τώρα, στην πραγματικότητα, υπάρχει μια διέξοδος. Υπάρχει μια διεθνής συνθήκη που μόλις έγινε αποδεκτή από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών πριν από μερικούς μήνες, η Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων. Απαγόρευση σημαίνει ότι δεν θα τα κατασκευάζουμε, δεν θα τα αποθηκεύουμε. Θα τα ξεφορτωθούμε.

Δυστυχώς, κανένα από τα πυρηνικά κράτη δεν προσχώρησε στη συμφωνία. Αλλά αν οι ΗΠΑ θέλουν να επιδείξουν αυτόν τον ηγετικό ρόλο για τον οποίο οι αμερικανοί διανοούμενοι θέλουν να μιλάνε, εδώ υπάρχει ένας τρόπος να το κάνουν. Ας πάρουμε το προβάδισμα στην προσπάθεια να προχωρήσουμε στην αποδοχή της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων.

Δεν είναι ακραία θέση. Έχει υποστηριχθεί από ανθρώπους όπως ο Χένρι Κίσινγκερ, ο Τζορτζ Σουλτς, υφυπουργός Εξωτερικών υπό τον Ρέιγκαν, ο Σαμ Νουν, από άτομα που ήταν στην καρδιά του πυρηνικού οπλικού συστήματος. Κατάλαβαν ότι δεν μπορούμε να έχουμε πυρηνικό πόλεμο. Και πρέπει να κάνουμε κινήσεις προς την εξάλειψη μιας τέτοιας πιθανότητας.

Υπάρχει και άλλος ένας τρόπος να το κάνουμε, ένας πολύ σημαντικός τρόπος. Δημιουργία ζωνών χωρίς πυρηνικά όπλα σε όλο τον κόσμο Δεν λύνει το πρόβλημα, αλλά το περιορίζει. Και έχει επίσης και συμβολική σημασία, το οποίο δεν καθόλου ασήμαντο. Δείχνει ότι θέλουμε να εξαιρεθούμε από αυτό το πράγμα. Είναι εντελώς λάθος. Δεν θέλουμε να είμαστε μέρος αυτού.

10. Τέλος

EZRA KLEIN: Καταπληκτικό σημείο για να τελειώσει η κουβέντα μας. Ποια είναι τα τρία βιβλία που σας επηρέασαν και θα συνιστούσατε να τα διαβάσει το κοινό;

NOAM CHOMSKY: Αν κοιτάξω πίσω τη ζωή μου, υπήρξαν μερικά βιβλία που είχαν σημαντικό αντίκτυπο πάνω μου. Ένα από αυτά ήταν το βιβλίο του Andre Schwarz-Bart στα τέλη της δεκαετίας του '50, το "The Last of the Just". Ένα άλλο βιβλίο που διάβασα και περπατούσα ζαλισμένος  για μερικές μέρες, ήταν η αυτοβιογραφία ενός πρώην σκλάβου, του Nate Shaw. Έχω ξεχάσει τον τίτλο.

Αν επιστρέψω στην πρώιμη παιδική ηλικία, κάποιες αναγνώσεις οι οποίες έχουν μόνιμο αντίκτυπο πάνω μου, ήταν τα εβραϊκά δοκίμια ενός δοκιμιογράφου με το όνομα Ahad Ha’am. Γράφει για τις πνευματικές συνεισφορές που ήταν σημαντικές στην εξέλιξη της κατάστασης που υπήρχε τότε στην Παλαιστίνη, πράγμα το οποίο είχε μεγάλη επίδραση στη σκέψη μου έκτοτε. Και θα μπορούσα να αναφέρω πολλά περισσότερα.

Μετάφραση: Ηλίας Σεκέρης

Το άρθρο Νόαμ Τσόμσκι – Συνέντευξη στην εκπομπή The Ezra Klein Show – 23/4/2021 εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Μπορούμε ας πούμε να προβλέψουμε πότε ακριβώς θα γίνει η επόμενη έκλειψη Ηλίου. Ή για να μιλήσουμε γενικότερα, είμαστε σε θέση να προβλέψουμε την ακριβή μελλοντική συμπεριφορά ενός οποιουδήποτε σώματος μέσα σε ένα πεδίο δυνάμεων, αρκεί να γνωρίζουμε την αρχική του κατάσταση. Αυτή ακριβώς είναι και η βάση του ντετερμινισμού.

Ντετερμινιστικό ή αλλιώς αιτιοκρατικό είναι ένα οποιοδήποτε σύστημα, εφόσον αυτό καθορίζεται από συγκεκριμένους νόμους. 'Ενα σύστημα δηλαδή το οποίο υπακούει, σε κάποιες σχέσεις συνάφειας των επιμέρους στοιχείων του.
Παλιότερα οι επιστήμονες πίστευαν ότι όλη η φύση είχε αυτόν το ντετερμινιστικό χαρακτήρα. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι αυτό απέχει πολύ απο την αλήθεια.

Ο γνωστός μαθηματικός Joseph Fourier (1768-1830) εκτός απο τα να ταλαιπωρεί τους φοιτητές με τους περίφημους μετασχηματισμούς του, είχε πει κάποτε οτι: “Η βαθιά μελέτη της φύσης, είναι η πιο γόνιμη πηγή της μαθηματικής ανακάλυψης.”

Έχετε ποτέ παρατηρήσει, την πορεία που ακολουθεί ο καπνός από το τσιγάρο ενός καπνιστή; Με λίγη μονάχα σκέψη μπορεί εύκολα ο καθένας, να συνειδητοποιήσει ότι είναι ακατόρθωτο να καθορίσουμε, επακριβώς την τροχιά του. Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και για τα σχήματα που παίρνουν τα σύννεφα, ένα ανοιξιάτικο πρωινό στον ουρανό. Κανείς μας δεν είναι σε θέση να προβλέψει τη μορφή που θα πάρουν από πριν. Έχετε παρατηρήσει τη διαδρομή που ακολουθεί ένα μικρό φύλλο την ώρα που πέφτει προς τη Γη; Στροβιλίζεται και ακολουθεί το δικό του μονοπάτι, διαφορετικό κάθε φορά. Μήπως μπορείτε να προβλέψετε που και πότε ακριβώς, θα χτυπήσει ο επόμενος κεραυνός;

Αυτά είναι μερικά παραδείγματα τα οποία αρκούν για να επιβεβαιώσουμε  το γεγονός , οτι δεν είμαστε ικανοί να εξηγούμε, με τις υπάρχουσες επιστημονικές θεωρίες, κάποια καθημερινά φυσικά φαινόμενα.

Και εδώ ακριβώς, είναι το σημείο που έρχεται η περίφημη θεωρία του Χάους, να συμβάλλει στην προσπάθειά μας, να μάθουμε κάποια απο τα μυστικά που μας κρύβει το Σύμπαν.

Χαοτικό, είναι ένα σύστημα, το οποίο είναι πάρα πολύ ευαίσθητο, σε οποιαδήποτε αλλαγή των αρχικών του συνθηκών. Και λέγοντας αυτό, εννοούμε ότι πολύ μικρές αλλαγές στα αρχικά δεδομένα του, μπορούν να προκαλέσουν τεράστιες αλλαγές στα τελικά  αποτελέσματα. Τα παραδείγματα χαοτικών συμπεριφορών δεν τελειώνουν ποτέ… Θα τα βρούμε στις καιρικές συνθήκες, στο ηλιακό σύστημα, στην πορεία των οικονομικών συστημάτων ή ακόμα και στη μεταβολή των πληθυσμών.

Σε τέτοιες περιπτώσεις εμφανίζονται όλα τα χαρακτηριστικά ενός χαοτικού συστήματος. Δηλαδή μεγάλη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες, τοπολογική μεταβατικότητα (το σύστημα θα εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου, έτσι ώστε κάθε συγκεκριμένη περιοχή τελικά θα συμπίπτει με οποιαδήποτε άλλη περιοχή) και πυκνότητα των περιοδικών τροχιών (κάθε σημείο στο χώρο προσεγγίζεται αυθαίρετα στενά από περιοδικές τροχιές).

Ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά με το θέμα ήταν ο Γάλλος μαθηματικός  Henri Poincare (1854-1912), γνωστός στους κύκλους των μαθηματικών και ως ο τελευταίος πανεπιστήμονας, καθώς διέπρεψε σε όλα τα επιστημονικά πεδία τα οποία υπήρχαν κατά τη διάρκεια της ζωής του. Ο Poincare λοιπόν στην προσπάθειά του να μελετήσει το πρόβλημα της κίνησης τριών σωμάτων, τα οποία υπό την επίδραση της βαρυτικής έλξης κινούνται το ένα γύρω από το άλλο, σύντομα διαπίστωσε ότι είχε καταπιαστεί με κάτι πολύ δυσκολότερο από ότι πίστευε μέχρι τότε. Η αλγεβρική επίλυση έμοιαζε ακατόρθωτη και έτσι στράφηκε στη γεωμετρία εισάγοντας αυτό που αργότερα ονομάστηκε χώρος φάσεων. Όμως ούτε έτσι κατάφερε να λύσει ουσιαστικά το πρόβλημα και τελικά αφού συνειδητοποίησε το βαθμό της πολυπλοκότητάς του, δυστυχώς το έβαλε στον πάγο, όπου και παρέμεινε για τα επόμενα 90 περίπου χρόνια.

Ερχόμαστε λοιπόν γύρω στο 1980 και οι επιστημονικοί κύκλοι, αρχίζουν να αναζωπυρώνουν το ενδιαφέρον τους για το Χάος. Μόλις η επιστήμη άρχισε να το αναζητά, αυτό έμοιαζε να  υπάρχει παντού. Στη αστρονομία, τη βιολογία, τη φυσιολογία, την ιατρική, την οικονομία, μερικές φορές ακόμη και στην τέχνη.
Όλοι αρχίζουν να πιστεύουν ότι μετά την Κβαντομηχανική και τη Σχετικότητα, η θεωρία του Χάους είναι η επόμενη μεγάλη επιστημονική θεωρία. Μερικοί μάλιστα άρχισαν να πιστεύουν πως το όνειρο του Einstein για μια παγκόσμια “καθολική” επιστημονική θεωρία, ήταν ένα βήμα πιο κοντά. Ότι δηλαδή ο συνδυασμός των τριών αυτών θεωριών, είναι το κλειδί για την επίτευξη του μεγαλεπίβολου αυτού σχεδίου.

Στην εικόνα του άρθρου βλέπουμε το εργο One: Number 31 το οποίο δημιούργησε ο Jackson Pollock το 1950 χρησιμοποιόντας το λεγόμενο action painting. Για να το πετύχει αυτό περπάτησε μέσα στον πίνακα και άπλωσε τα χρώματα που χύθηκαν μέσα απο τρύπες ανοιγμένες στον πάτο του κουτιού (dripping). Με αυτόν τον τρόπο ο πραγματικός δημιουργός είναι το τυχαίο και εκείνο που έχει σημασία δεν είναι το τελειωμένο έργο, αλλά το έργο στη διάρκεια της δημιουργίας που καθορίζεται από το τυχαίο και το στιγμιαίο. Τυπικό παράδειγμα εφαρμογής του Χάους στην τέχνη.

Ηλίας Σεκέρης

Το άρθρο Χάος, μια νέα προσέγγιση στη φύση εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

W. Blake

Με την έννοια του άπειρου έχουν ασχοληθεί κατά καιρούς τα μεγαλύτερα μυαλά που γέννησε ποτέ η ανθρωπότητα. Από την αρχαία Ελλάδα και τον Αριστοτέλη, μέχρι τον μεγάλο Γερμανό μαθηματικό Georg Cantor.

Για τον περισσότερο κόσμο σήμερα, το άπειρο είναι κάτι που δεν τελειώνει ποτέ.

Είναι όμως άραγε το άπειρο απλώς μια αφηρημένη έννοια κατασκευασμένη από τον άνθρωπο; Ή μπορεί να υπάρχει στον πραγματικό κόσμο;

Αρχικά η έννοια του απείρου ξεκίνησε από τα μαθηματικά. Ακόμη όμως και στο ίδιο το πλαίσιο των μαθηματικών η έννοια του έχει πολλαπλές χρήσεις.

Συχνά αναφέρεται ως ένα είδος εικονικού ορίου στο τέλος της γραμμής των πραγματικών αριθμών, μερικές φορές επίσης μπορεί να σημαίνει κάτι πολύ μεγάλο για να υπολογιστεί από τον άνθρωπο ή κάποιον υπερ-υπολογιστή. Το σίγουρο είναι όμως ότι δεν υπάρχει μόνο ένας τύπος απείρου.

Ο Αριστοτέλης ο οποίος ήταν απ’όσο ξέρουμε ο πρώτος που εξέτασε το ζήτημα του απείρου, διακρίνει δυο είδη: το πιθανό άπειρο και το πραγματικό άπειρο. Το πιθανό άπειρο είναι στην ουσία μια λίστα πραγμάτων που δεν τελειώνει ποτέ. Όπως ας πούμε οι φυσικοί αριθμοί 1, 2, 3, 4, 5… και ούτω καθεξής. Όσο και να μετράμε, πάντα μπορούμε να προσθέσουμε μια ταπεινή μονάδα και να προχωρήσουμε στον επόμενο αριθμό. Αυτός ο τύπος απείρου ήταν και ο μοναδικός που δεχόταν ότι μπορεί να υπάρξει.
Το πραγματικό άπειρο, με την έννοια ενός αντικειμένου το οποίο παραδείγματος χάρη έχει άπειρη πυκνότητα όπως μια Μαύρη Τρύπα, ή άπειρη θερμοκρασία σε ένα σημείο του δεν μπορούσε να το δεχτεί διότι του φαινόταν παράλογο.

Πάνω σε αυτόν ακριβώς τον συλλογισμό στηρίχθηκε η χριστιανική σκέψη γι αρκετές χιλιάδες χρόνια,  αφού η μόνη άπειρη ποσότητα που θα μπορούσε να υπάρξει σύμφωνα με την υπάρχουσα λογική ήταν ο θεός.

Στο τέλος όμως του 19^ου αιώνα ο σπουδαίος Γερμανός μαθηματικός Georg Cantor (3 Μαρτίου 1845 – 6 Ιανουαρίου 1918) ανέπτυξε μια πιο κομψή και ολοκληρωμένη θεωρία για το άπειρο. Ο Cantor συνειδητοποίησε ότι υπάρχουν «μικρότερα» και «μεγαλύτερα» είδη απείρου.

Το μετρήσιμο άπειρο το οποίο και θεώρησε «μικρό άπειρο» είναι ένα άπειρο το οποίο μπορεί κυριολεκτικά να μετρηθεί.

Πως μετράμε όμως κάτι;

Ας ξεκινήσουμε από τα πολύ βασικά. Ας πούμε ότι θέλουμε να μετρήσουμε τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου. Στην ουσία αυτό που κάνουμε είναι να αντιστοιχίζουμε ένα – ένα τα στοιχεία του συνόλου των γραμμάτων με τους φυσικούς αριθμούς ως εξής:

Α -> 1, Β -> 2, Γ -> 3 …Ψ -> 23, Ω -> 24. Άρα καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι έχουμε 24 γράμματα μέσα στο σύνολο του αλφάβητου.

Άρα λοιπόν τα πράγματα μετρούνται όταν μπορούμε να βρούμε μια ένα προς ένα αντιστοιχία τους με τους φυσικούς αριθμούς.

Σκεφτείτε  τώρα το εξής: Αν πάρουμε το σύνολο των ζυγών αριθμών, έχουμε  Ζ= {2, 4, 6, 8… }. Μπορούμε να “μετρήσουμε” τους αριθμούς αυτού του συνόλου αν απλώς και πάλι τους αντιστοιχίσουμε με τους φυσικούς αριθμούς ως εξής:

2 -> 1ος,  4 -> 2ος, 6 -> 3ος, 8 -> 4ος  … κ.ο.κ.

Θεωρητικά, μπορούμε να μετράμε για πάντα, χωρίς ποτέ να φτάσουμε στον μεγαλύτερο αριθμό, του οποίου τη θέση ας την συμβολίσουμε με το γράμμα Α που είναι το αρχικό της λέξης Άπειρο. Έχουμε δηλαδή Α ζυγούς αριθμούς.

Κάνουμε τώρα το ίδιο με τους μονούς Μ={1, 3, 5, 7…}. Τους μετράμε και αυτούς πάλι με την ίδια αντιστοίχιση:
1 -> 1ος, 3 – > 2ος, 5 -> 3ος … κ.ο.κ Βλέπουμε δηλαδή ότι πάλι υπάρχουν Α μονοί αριθμοί.

Δεδομένου ότι και οι φυσικοί αριθμοί είναι Α, οδηγούμαστε στο μάλλον περίεργο συμπέρασμα ότι Α + Α = Α δηλαδή 2Α = Α!!! Αυτό φυσικά θα ίσχυε αν η λίστα των αριθμών ήταν πεπερασμένη. Αλλά όταν η λίστα είναι άπειρη τα πράγματα αλλάζουν.

 Ο Cantor έδειξε ότι υπάρχουν και άλλοι τύποι άπειρων που είναι κατά κάποιο τρόπο απεριόριστα «μεγαλύτεροι» επειδή δεν μπορούν να μετρηθούν με τον τρόπο που περιγράψαμε παραπάνω. Ένα τέτοιο είδος άπειρου είναι οι πραγματικοί αριθμοί. Δηλαδή οι δεκαδικοί αριθμοί, τα κλάσματα, οι ρίζες, όλοι οι αριθμοί που χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητά μας. Δεν υπάρχει τρόπος να τους αντιστοιχίσουμε με τους φυσικούς αριθμούς. Αυτό είναι ένα «αμέτρητο» άπειρο, που ονομάζεται αλλιώς «Συνεχές». Και πάνω από αυτό ο Cantor έδειξε ότι μπορούμε να  βρούμε απείρως μεγαλύτερα σύνολα από τους πραγματικούς αριθμούς,  απλώς αν φτιάξουμε ένα σύνολο που θα περιέχει όλα τα δυνατά υποσύνολα των πραγματικών αριθμών!

 Η κλειδαρότρυπα του Απείρου

Ένας άλλος τύπος άπειρου προκύπτει μέσω της θεωρίας της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν, η οποία υποδηλώνει ότι ένα διαστελλόμενο Σύμπαν όπως το δικό μας άρχισε σε ένα χρονικό διάστημα στο πεπερασμένο παρελθόν, όταν η πυκνότητα του ήταν άπειρη. Η γνωστή σε όλους θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης. Η θεωρία του Αϊνστάιν προβλέπει επίσης ότι αν πέσετε σε μια μαύρη τρύπα θα συναντήσετε άπειρη πυκνότητα στο κέντρο της.(Αν φυσικά καταφέρετε να φτάσετε μέχρι εκεί!) Αυτού του είδους τα άπειρα είναι πραγματικά άπειρα και δεν θα αρέσουν καθόλου ούτε στον Αριστοτέλη, ούτε στην χριστιανική εκκλησία! Οι κοσμολόγοι βέβαια λατρεύουν τέτοιου είδους άπειρα και μάλιστα πιστεύουμε ότι όχι μόνο υπάρχουν αλλά έχουν παίξει και τεράστιο ρόλο στη δομή του κόσμου μας.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι το Σύμπαν τελικά θα σταματήσει να επεκτείνεται και κάποια στιγμή θα αρχίσει να συστέλλεται πίσω σε ένα απείρως μικρό σημείο  με άπειρη πυκνότητα. Αυτή η συμπύκνωση δεν θα είναι ταυτόχρονη επειδή μερικά μέρη του σύμπαντος, όπου υπάρχουν οι γαλαξίες παραδείγματος χάριν, είναι πυκνότερα από άλλα. Αυτά τα πιο πυκνά μέρη θα προχωρήσουν γρηγορότερα από τα πιο αραιά μέρη του Σύμπαντος. Αν λοιπόν βρισκόμασταν σε ένα αραιό μέρος του Σύμπαντος θα μπορούσαμε να δούμε το τέλος κάποιων πιο πυκνών περιοχών. Θα μπορούσαμε να δούμε τον χωροχρόνο να καταστρέφεται στις περιοχές αυτές.

Θα ρίχναμε μια κλεφτή ματιά στο Άπειρο.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει στο κέντρο μιας Μαύρης Τρύπας, αφού όπως είπαμε πριν είναι χώρος άπειρης πυκνότητας. Δυστυχώς όμως οι Μαύρες Τρύπες δεν μας επιτρέπουν να κοιτάξουμε στην κλειδαρότρυπα του Απείρου, διότι γύρω τους δημιουργούν έναν Ορίζοντα, απ’όπου ούτε το φως το ίδιο δεν μπορεί να διαφύγει, καθιστώντας μας ανήμπορους να δούμε το οτιδήποτε συμβαίνει εκεί.

Είναι τελικά Άπειρο το Σύμπαν;

Ένα άλλο ερώτημα είναι εάν το Σύμπαν μας είναι χωρικά πεπερασμένο ή άπειρο. Θα μπορούσε να είναι πεπερασμένο, αλλά με μέγεθος αυθαίρετα μεγάλο. Βέβαια τότε τίθεται αμέσως το ερώτημα για το τι είναι πέρα ​​από αυτό.

Η απάντηση είναι πως δεν θα μπορούσαμε να ξέρουμε τι υπάρχει, όμως η αλήθεια είναι ότι δεν χρειάζεται να υπάρχει τίποτα πιο πέρα.

Για να το κατανοήσουμε αυτό, ας σκεφτούμε για λόγους ευκολίας και μόνο, ένα δισδιάστατο Σύμπαν. Σαν μια κόλλα χαρτί.

Αν πάρουμε ένα φύλλο χαρτιού, το οποίο φυσικά είναι πεπερασμένο, βλέπουμε ότι έχει άκρα. Άρα θα σκεφτεί κανείς, πώς θα μπορούσε ένα πεπερασμένο σαν μια κόλλα χαρτί Σύμπαν να μην έχει και αυτό με την σειρά του άκρα;  

Το θέμα είναι ότι χαρτί είναι επίπεδο. Δεν χρειάζεται να είναι έτσι. Αν κυρτώσουμε το χαρτί φτιάχνοντας μια σφαίρα, τότε η επιφάνεια της σφαίρας είναι πεπερασμένη, αλλά δεν έχει άκρα. Αντίθετα με το επίπεδο κομμάτι χαρτιού, ποτέ δεν συναντάμε την άκρη αν περπατήσουμε πάνω της. Έτσι, οι καμπύλοι χώροι μπορούν να είναι πεπερασμένοι αλλά δεν έχουν κανένα όριο ή άκρη.

Για να κατανοήσουμε ένα διαστελλόμενο δισδιάστατο σύμπαν, ας σκεφτούμε την επιφάνεια ενός μπαλονιού με τους γαλαξίες ζωγραφισμένους στην επιφάνειά του. Όταν αρχίσει να διογκώνεται, οι γαλαξίες αρχίζουν να απομακρύνονται ο ένας από τον άλλο. Όπου και αν βρισκόμαστε στην επιφάνεια του μπαλονιού, θα δούμε όλους αυτούς τους γαλαξίες να απομακρύνονται από εμάς. Το κέντρο όμως της διαστολής αυτής δεν είναι στην επιφάνεια του μπαλονιού, είναι σε άλλη διάσταση, στην περίπτωση αυτή στην τρίτη διάσταση.

Έτσι, το τρισδιάστατο Σύμπαν μας, αν είναι πεπερασμένο και καμπυλωτό, συμπεριφέρεται σαν να είναι η τρισδιάστατη επιφάνεια μιας φανταστικής τετραδιάστατης μπάλας.

Ηλίας Σεκέρης

Το άρθρο Μια κλεφτή ματιά στο άπειρο εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.