Πρόκειται για ένα μοναστήρι του ρωμαιοκαθολικού δόγματος. Πιό συγκεκριμένα ανήκε στο φραγκισκανικό τάγμα. Ο ναός πήρε το όνομα φραρώ, προερχόμενο από το frari (fratres minores=ελάσσονες αδελφοί, όπως αποκαλούσαν τους εαυτούς τους από ταπεινότητα οι φραγκισκανοί μοναχοί). Εικάζεται ότι ιδρύθηκε στις αρχές του 14ου αιώνα. Η πρώτη γραπτή αναφορά για τη μονή γίνεται από τον ερευνητή Cristoforo Buondelmonti στο ιστορικογεωγραφικού ενδιαφέροντος έργο Descriptio insulae Cretae το 1417.

Ο ναός, ημιερειπωμένος σήμερα, είναι καμαροσκέπαστος με οξυκόρυφη καμάρα. Νότια σε αυτόν τον αρχικό πυρήνα του ναού φαίνεται να έχει προστεθεί σε μεταγενέστερη φάση καμαροσκέπαστο κτίσμα χωρίς αψίδα, μέσα στο οποίο στεγάζεται ένας τάφος. Σύγχρονος του δεύτερου τμήματος ή μεταγενέστερος και των δύο χώρων είναι ο νάρθηκας που τους συνδέει σε ένα ενιαίο οικοδόμημα. Το οικοδομικό σύνολο του ναού βρίσκεται μέσα σε ένα ευρύ περίβολο που δημιουργείται από τοίχους που ακουμπούν σε αυτό.

Η τεράστια σημασία του ναού έγκειται στο γεγονός ότι στη μονή φραρού ξεκίνησε τα πρώτα του βήματα ένας άνθρωπος που έμελλε να φτάσει στο αξίωμα του Πάπα. Ο Αλέξανδρος Ε’, κατά κόσμον Πέτρος Φίλαργος, γεννήθηκε το 1324 κατά τον Αχιλλέα Κύρου ή το 1329 κατά τη Μαρία Πυτικάκη στο χωριό Καρρές όπως λεγόταν τότε η Νεάπολη. Ο Φίλαργος ήταν γιός μυλωνά. Όταν πέθαναν οι γονείς του από το μεγάλο τότε λοιμό της κρήτης, κάποιος μοναχός της μονής ανέλαβε την ανατροφή του. Επρόκειτο για λαμπρό μυαλό, το οποίο διαπίστωσαν και οι ίδιοι οι μοναχοί που τον έστειλαν στη Μεγάλη Σχολή των Φραγκισκανών της Candia. Αργότερα συνέχισε τις σπουδές του στο περίφημο τότε πανεπιστήμιο της Πάδοβα και της Βολώνιας. Στο διάστημα 1370 έως 1375 μετέβη στο Παρίσι, όπου του απονεμήθηκε ο τίτλος του καθηγητή Θεολογίας του Πανεπιστημίου ενώ είχε και πλούσιο συγγραφικό έργο.

Επέστρεψε στην Ιταλία όπου έγινε βοηθός και σύμβουλος του ηγεμόνα του Μιλάνου, Βισκόντι. Τιμήθηκε με τα αξιώματα του Επισκόπου της Πιατσέντζας το 1386, Επισκόπου της Βιτσέντζας το 1388 και τέλος Αρχιεπισκόπου του Μιλάνου το 1402. Αφού έφερε εις πέρας μια δύσκολη διπλωματική αποστολή στη Γερμανία, το 1394 ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης της Σιένας. Το 1404 όταν ο Ιννοκέντιος Ζ ανέλαβε το παπικό θρόνο, ανακήρυξε το Φίλαργο Καρδινάλιο, λόγω του θαυμασμού του προς τον κρητικό κληρικό. Έκτοτε ακολουθούν σκοτεινά χρόνια στο χώρο του καθολικισμού. Αναφέρω μόνο το σχίσμα στους κόλπους του καθολικισμού όταν δημιουργήθηκε και δεύτερη παπική έδρα στην πόλη Αβινιόν της Γαλλίας. Ο Φίλαργος προσπάθησε να συμφιλιώσει τα δύο στρατόπεδα και να βρει μια συμβιβαστική λύση. Ύστερα από ένα εχθρικό κόμμα που δημιούργησαν οι ένδεκα από τους δώδεκα καρδινάλιους του Πάπα, ανάμεσά τους και ο Φίλαργος, σχηματίσθηκε νέα Καθολική Εκκλησιαστική Σύνοδος με διευθύνων τον Φίλαργο. Ύστερα από μία μεγάλη καθολική σύνοδο στην Πίζα το 1409, αποφασίστηκε η καθαίρεση των δύο πάπων, του Γρηγόριου και του Βενεδίκτου. Στη θέση τους ανακηρύχθηκε Πάπας ο Πέτρος Φίλαργος και έλαβε το όνομα Αλέξανδρος Ε’.

Ύστερα ακολουθεί μία ακόμα μεγαλύτερη αναστάτωση στην εκκλησία αφού οι 2 καθαιρεθέντες πάπες αποκήρυξαν και αναθεμάτισαν το νέο Πάπα. Τώρα υπάρχουν αντί για έναν, 3 πάπες. Στον Αλέξανδρο κηρύχθηκε αληθινός πόλεμος από τους 2 Πάπες και από το μηχανορράφο καρδινάλιο Βαλτάσσαρ  Κόσσα. Υπήρξαν αιματηρές συγκρούσεις και παρόλο που η επίθεση απέτυχε, ο Αλέξανδρος απογοητεύτηκε από τις αντιξοότητες και σε στιγμή απελπισίας μίλησε με τα εξής λόγια: “Υπήρξα πάμπτωχος καλόγερος, πλούσιος επίσκοπος, πτωχός καρδινάλιος και σήμερον επαίτης πάπας”. Ο εβδομηντάχρονος πλέον γέρος είχε μεγάλα σχέδια: Να αποκαταστήσει την ενότητα του καθολικισμού αλλά και να ενώσει ολόκληρο το χριστιανισμό αποκρούοντας τους επικείμενους κινδύνους, όπως τους Οθωμανούς. Γι αυτούς τους σκοπούς είχε και πολλούς έλληνες λόγιους να τον στηρίζουν. Ο Αλέξανδρος είχε κερδίσει τον θαυμασμό από ανατολή και δύση και είχε εξασφαλίσει την υποστήριξη και την υποταγή μεγάλων στρατευμάτων από το Παρίσι, την Πράγα, την Κύπρο, το τάγμα Ιωαννιτών ιπποτών της Ρόδου και την Ουγγαρία που κινδύνευε άμεσα από τους Τούρκους.

Η Ρώμη παρέμεινε εχθρική στον Αλέξανδρο, και ο τελευταίος ξεκίνησε εκστρατεία για να διαλύσει το μέτωπο εχθρότητας που είχε δημιουργηθεί. Πολύ γρήγορα οι πόλεις γύρω από τη Ρώμη παραδόθηκαν. Ακολούθησαν σκληρές μάχες. Στις 2 Δεκεμβρίου του 1409 οι αντίπαλοι του Αλέξανδρου έχασαν οριστικά. Το μίσος του καρδινάλιου Βαλτάσσαρ Κόσσα όμως, οδήγησε τον Αλέξανδρο λίγες βδομάδες αργότερα στη Βολώνια. Ιστορικά δεν είναι ακριβώς γνωστό τι συνέβη. Το γεγονός είναι ότι το πρωί της 3ης Μαΐου 1410 ο κρητικός Πάπας Αλέξανδρος Ε’ βρέθηκε νεκρός στο κρεβάτι του χωρίς να έχει προηγηθεί αφορμή ή ασθένεια. Υπήρξε η φήμη ότι δηλητηριάστηκε. Διάδοχός του ήταν ο επίμονος και ραδιούργος εχθρός του, καρδινάλιος Βαλτάσσαρ Κόσσα.

Ο Πάπας Αλέξανδρος Ε’ δεν λησμόνησε ποτέ την ιδιαίτερη πατρίδα του.  Εξεδήλωνε σε κάθε περίπτωση την αγάπη του για το Ηράκλειο και τη Μονή των Φραγκισκανών. Έστειλε στη μονή πλούσια δώρα, κατασκεύασε μία μαρμάρινη πύλη στην οποία φαίνεται το οικόσημό του, του Ανατέλλοντος Ηλίου, και έκτισε ένα παρεκκλήσι. Η πύλη αυτή είναι εντοιχισμένη σήμερα στην είσοδο του δικαστικού μεγάρου Ηρακλείου.

Η ιστορία και τα έργα του Αλέξανδρου Ε’ φανερώνουν τη λαμπρότητα της προσωπικότητάς του. Μία προσωπικότητα που γεννήθηκε στο Μεραμπέλλο, ένας ορφανός φτωχός κληρικός που έφτασε στο ανώτατο αξίωμα της καθολικής εκκλησίας. Ένας μεραμπελλιώτης που ξεκίνησε από μία μικρή μονή, που σήμερα μόνο λίγα ερείπια έχουν απομείνει, και έφτασε να απολαμβάνει το σεβασμό μεγάλων ευρωπαίων βασιλιάδων.

Διογένης

Το άρθρο Ο Μεραμπελλιώτης Πάπας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο χορός εκτός από ψυχολογική έκφραση είναι και φορέας ιστορίας, λαογραφίας, εθνολογίας κοκ. Τρέφω μάλιστα ιδιαίτερη εκτίμηση για τους χορούς που χορεύουμε εδώ στην Κρήτη, κι ας μη τους χορεύω. Γνωρίζοντας την ιδιαίτερη βαρύτητα των παραδοσιακών μας χορών, επέλεξα να μιλήσω για τον κρητικό πυρρίχιο χορό μας, το πεντοζάλι. Έναν από τους έντονους και ζωηρούς χορούς, για τον οποίο δε χωράνε περιγραφές. Δε χωράνε περιγραφές, όχι γιατί είναι εκπληκτικά όμορφα δεμένος με τη μουσική που τον συνοδεύει, όσο για τη συγκίνηση που προσφέρει σε όποιον, μέσα από τα βήματά του, νιώθει τη βαριά ιστορία που κουβαλά.

Άραγε από όλους αυτούς που τον χορεύουνε σε γάμους και πανηγύρια, πόσοι γνωρίζουν τι πραγματικά πρεσβεύει το πεντοζάλι; Πόσοι γνωρίζουν πόσο βαριά είναι τα βήματα του χορού εκείνου που τόσο ανάλαφρα χορεύονται σε όλες τις εορταστικές εκδηλώσεις; Τα χνάρια του χορού μας οδηγούν στα μέσα του 18ου αιώνα, και συγκεκριμένα στις προπαρασκευαστικές μέρες της 5ης κατά σειρά επανάστασης των Κρητικών απέναντι στον Οθωμανικό ζυγό.

Στις 10 Οκτωβρίου του 1769 επαναστάτες με αρχηγό το Δασκαλογιάννη κάλεσαν τον Στεφανή Τριανταφυλλάκη ή Κιόρο στην Ανώπολη για να ετοιμάσει ένα νέο χορό ειδικά γραμμένο για το “πέμπτο ζάλο”, δηλαδή την επικείμενη επανάσταση. Γι αυτό αποκαλούμε το χορό Πεντοζάλι και όχι πεντοζάλης. Πραγματικά ο Κιόρος πήγε στην Ανώπολη και κάθισε έξι μήνες. Εκεί συνέθεσε τις μελωδίες του νέου χορού οι οποίες σύμφωνα με τον Δασκαλογιάννη έπρεπε να είναι 12 όσες και οι οπλαρχηγοί και τα βήματα 10 όπως η ημέρα που θα ξεκινούσε η επανάσταση. Στο ξεκίνημα της επανάστασης οι καπεταναίοι πιασμένοι από τους ώμους για να δηλώσουν την αλληλοϋποστήριξή τους χόρεψαν αυτό το νέο χορό τον οποίο ονόμασαν Πεντοζάλι.

Ο Δασκαλογιάννης έστειλε επιστολή στον πασά της Κρήτης, ζητώντας του να αποσύρει τα τουρκικά στρατεύματα από την Κρήτη για να μη χυθεί άδικα αίμα. Ο σουλτάνος παράγγειλε στον πασά της Κρήτης να καταστρέψει τα Σφακιά. Πριν να προλάβουν οι Τούρκοι να οργανωθούν, 1800 οπλισμένοι Σφακιανοί ξεχύθηκαν από την Ανώπολη. Ο Τουρκικός στρατός, δεν είχε προλάβει να οργανωθεί. Μάταια προσπάθησε να αποκρούσει το μανιασμένο κύμα των επαναστατών. Το σώμα του Δασκαλογιάννη προχωρούσε ακάθεκτο, ρημάζοντας τα πάντα στο πέρασμά του. Οι Τούρκοι έσπευσαν να κλειστούν στις οχυρωμένες πόλεις. Ο Δασκαλογιάννης δημιούργησε ομάδα από εκατό επίλεκτους Σφακιανούς. Τους ονόμασε «Νυχτοπολεμιστές» και τους ανέθεσε νυχτερινές επιδρομές στα τουρκικά χωριά, αιφνιδιαστικά, και να καταστρέφουν καθετί τουρκικό. Ονομάστηκαν από τους κατακτητές Σεϊτάν Τακιμί που σημαίνει διαβόλων σώμα.

Στα Χανιά, συγκροτήθηκε στράτευμα από 12.000 Τούρκους που ξεκίνησαν με κατεύθυνση το Ρέθυμνο. Στις Βρύσες, στρατοπέδευσαν για 48 ώρες, αναμένοντας ενισχύσεις. Κατέφθασαν ακόμα 6.000. Στους συνολικά 18.000 άνδρες προστέθηκαν και 4.000 εξαναγκασμένοι Έλληνες ως κουβαλητές. Από τους Σφακιανούς, τριακόσιοι έμειναν στη Σαμαριά, να προστατεύσουν τα γυναικόπαιδα. Οι υπόλοιποι 1.500 περίμεναν τους Τούρκους στην περιοχή Κράπη. Το στράτευμα των 18.000 Τούρκων επέπεσε πάνω στις θέσεις των 1.500 Σφακιανών αλλά πετσοκόπηκε. Τις δυο πρώτες μέρες, οι Τούρκοι έχασαν πάνω από τριακόσιους νεκρούς έναντι δέκα νεκρών και τραυματιών Σφακιανών. Από την επόμενη μέρα, οι Τούρκοι έβαζαν μπροστά τους ασπίδα τους Έλληνες μεταφορείς και προχωρούσαν πίσω τους. Οι Σφακιανοί δεν πτοήθηκαν. Συνέχισαν να σκοτώνουν Τούρκους και, αναγκαστικά, Έλληνες. Οι μέρες περνούσαν με το τουρκικό στράτευμα συνεχώς να χάνει άνδρες.

Κι ενώ οι μάχες συνεχίζονταν, από τον Χάνδακα ξεκίνησε στρατός 8.000 Τούρκων με πορεία προς τον Νότο, στα Σφακιά. Ο Δασκαλογιάννης και οι συμπολεμιστές του αποφάσισαν να σταλούν πεντακόσιοι από τη δύναμή τους να προασπίσουν τα Σφακιά, ενώ αντιπρόσωπός τους θα πήγαινε στην Πελοπόννησο να μάθει τι γίνεται εκεί και πότε σκόπευαν οι Ρώσοι να έρθουν στην Κρήτη.

Η άμυνα συνεχιζόταν σε δυο μέτωπα σκληρή, με τον Δασκαλογιάννη να βρίσκεται πότε στη μια πότε στην άλλη τοποθεσία. Οι Σφακιανοί αντιστέκονταν στην τεράστια τουρκική πίεση «ώσπου να έρθουν οι Ρώσοι». Αντί για Ρώσους, έφτασαν τουρκικά πλοία που αποβίβασαν νέα στρατεύματα στο νησί. Οι 1.500 Σφακιανοί μαχητές που είχαν απομείνει, έπρεπε πια να τα βγάλουν πέρα με 40.000 πάνοπλους Τούρκους. Σχεδόν ταυτόχρονα, έφτασε η είδηση ότι η επανάσταση στην Πελοπόννησο είχε σβήσει κι ο στόλος του Ορλόφ είχε αποπλεύσει. Η Μεγάλη Αικατερίνη είχε πάρει αυτά που ήθελε και είχε ειρηνεύσει με την Οθωμανική αυτοκρατορία.

Στα δυο μέτωπα όπου οι Σφακιανοί συνέχιζαν να πολεμούν, η αναλογία ήταν 1 προς 27. Κι ελπίδα ενισχύσεων δεν υπήρχε πια. Ξεκίνησαν να υποχωρούν, συνεχίζοντας τον πόλεμο. Αποσύρθηκαν στις Μαδάρες, τις απάτητες κορφές των Λευκών Ορέων. Οι Τούρκοι μπήκαν στα σφακιανά χωριά και κυριολεκτικά τα ξεθεμελίωσαν. Οι Σφακιανοί ρίχνονταν ξαφνικά πάνω τους, τους πετσόκοβαν κι αποσύρονταν:

Ο κλεφτοπόλεμος στοίχιζε στους Τούρκους κεφάλια και περιουσίες. Τρόπο αντίδρασης δεν είχαν. Ό,τι ήταν κάψουν στα Σφακιά και να ξεθεμελιώσουν, το είχαν κάνει. Οι Σφακιανοί πια δεν είχαν να χάσουν τίποτα. Ως εκείνη την ώρα, ο πασάς είχε χάσει 6.000 άντρες. Έστειλε επιστολή στον Δασκαλογιάννη, με την οποία του υποσχόταν ότι θα εκκένωνε αμέσως τα Σφακιά, αν ο ίδιος και μόνον αυτός παραδιδόταν. Η επιστολή συνοδευόταν και από άλλη του αιχμάλωτου αδελφού του, που τον βεβαίωνε πως δεν είχε τίποτα να φοβηθεί, αν εμφανιζόταν μπροστά στον πασά. Μόνο που ο αδελφός του είχε βάλει κι ένα σημάδι που ειδοποιούσε τον Δασκαλογιάννη ότι τον περίμενε ο θάνατος, αν παρουσιαζόταν.

Ο Δασκαλογιάννης σκέφτηκε ότι ναι μεν θα τον σκότωναν, ο πόλεμος όμως θα τελείωνε. Κι ήταν αυτός που είχε παρασύρει τους συμπατριώτες του να επαναστατήσουν. Αποφάσισε να παρουσιαστεί στον πασά. Εκείνος αρχικά τον δέχτηκε καλά. Πάνω από όλα, ήθελε ένα χαρτί που να βεβαιώνει «πάντα ενδιαφερόμενο» ότι νίκησε. Το χρειαζόταν για να γλιτώσει το δικό του κεφάλι σε πιθανή κλήση του στην Κωνσταντινούπολη. Για να γλιτώσουν τον αρχηγό τους, οι Σφακιανοί το έστειλαν ως συνθήκη: Έχασαν, στο εξής θα πλήρωναν 5.000 γρόσια ετήσιο φόρο, θα συνέχιζαν να ζουν όπως πριν από την επανάσταση αλλά ο Δασκαλογιάννης θα έμενε τρία χρόνια στον Χάνδακα, φιλοξενούμενος του πασά.

Ο τουρκικός στρατός επέστρεψε στον Χάνδακα «νικητής». Ο Δασκαλογιάννης περιορίστηκε στο μέγαρο της διοίκησης, συντροφιά με την κόρη του. Πήγαν να τον επισκεφτούν επτά ιερείς και 75 Σφακιανοί καπετάνιοι. Συνελήφθησαν και ρίχτηκαν στις φυλακές. Ο πασάς ζήτησε από τον «φιλοξενούμενό» του να γράψει στα υπόλοιπα αδέλφια του, να τον επισκεφτούν. Αυτός ανταποκρίθηκε αλλά έβαλε το μεταξύ τους γνωστό σημάδι που σήμαινε θάνατο.

Τ’ αδέλφια του Δασκαλογιάννη ποτέ δεν φάνηκαν. Τρεις μήνες αργότερα, ο πασάς διέταξε να θανατωθεί ο Δασκαλογιάννης. Ο πασάς έβαλε τον αιχμάλωτο αδελφό να παρακολουθεί τον Δασκαλογιάννη όση ώρα ο δήμιος τον έγδερνε: Ξεκινούσε από το κεφάλι και αφαιρούσε λωρίδες δέρματος προς τα κάτω. Ο Δασκαλογιάννης δεν έβγαλε μιλιά. Ο πόνος του παραμόρφωνε τα χαρακτηριστικά, το κορμί του ήταν κατακόκκινο κάτω από γδαρμένο δέρμα. Πέθανε  17 Ιουνίου 1771. Ο δήμιος φώναζε «ποιος θέλει να πάρει καλό πετσί για τα στιβάνια του;». Το πτώμα έμεινε γδαρμένο δυο μέρες σε κοινή θέα. Ο αδελφός του είχε αφεθεί ελεύθερος. Είχε τρελαθεί. Τριγυρνούσε στις συνοικίες και συνεχώς επαναλάμβανε:

«Τι ωραίος που είσαι, αδελφέ μου, με τα κόκκινα».

Μια κόρη του Δασκαλογιάννη, η Ανθούσα, αυτοκτόνησε πέφτοντας σ’ ένα πηγάδι. Η Μαρία, αυτή που τον είχε ακολουθήσει κατά την παράδοσή του στον Χάνδακα, δόθηκε σύζυγος του Αμπλού Αχμέτ πασά, διευθυντή οικονομικών υποθέσεων του νησιού, που την αγάπησε και της επέτρεψε να διατηρήσει την χριστιανική πίστη της. Η γυναίκα του, Σγουρομαλλούσα, οι γιοι και τ’ αδέλφια του κατέφυγαν στα Κύθηρα. Ο Αμπλού Αχμέτ ευτύχησε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη ως υπασπιστής του σουλτάνου. Η Μαρία έζησε αρχοντικά, έχοντας μετατρέψει ένα δωμάτιο σε κρυφό εκκλησάκι. Χήρα πια, στα 1820, πήγε καλόγρια στην Τήνο. Το 1821, χρηματοδότησε την επανάσταση στην Κρήτη. Πέθανε το 1823.

Οι γιοι του Δασκαλογιάννη έγιναν ο ένας ήρωας της επανάστασης του 1821, οι δυο καπετάνιοι στα καράβια του Ανδρέα Κριαρά κι ο τέταρτος αρχηγός σωματοφυλακής (από ογδόντα Σφακιανούς) του Ναπολέοντα.

Αυτή είναι, εν ολίγοις, η ιστορία της Επανάστασης του Δασκαλογιάννη. Ενός Δασκαλογιάννη για τον οποίο πολλοί δε γνωρίζουν τίποτα, ή έστω κάποιο δρόμο ή πλατεία με το όνομά του. Ενός Δασκαλογιάννη που θυσιάστηκε για να σώσει τους συμπολεμιστές του, με τον πιο φρικτό τρόπο. Ενός Δασκαλογιάννη που τα έβαλε με τον κατακτητή, κι ας υστερούσε αριθμητικά, και την ύστατη ώρα που τον γδέρνανε στην πλατεία, δεν έβγαλε άχνα, ούτε ένα αχ δεν είπε, ενώ ο δήμιος τον έγδερνε ζωντανό.

Αυτή είναι η ιστορία του πέμπτου ζάλου, του πέμπτου βήματος της ελευθερίας, αυτή και η ιστορία του πεντοζάλι που χορεύουμε σε χαρές και πανηγύρια, δίχως να γνωρίζουμε τι είναι αυτό που χορεύουμε. Κάθε βήμα του χορού είναι ποτισμένο με περίσσιο αίμα και με το όραμα της απελευθέρωσης και της ελευθερίας. Κάθε χτύπημα του ποδιού αντιλαλεί στους αιώνες σαν τουφεκιά από τα όπλα των Σφακιανών του Δασκαλογιάννη. Ο Πυρρίχιος των Κρητών είναι το πεντοζάλι. Όπως και εκείνος των Ποντίων, όπως και ο αρχαίος Πυρρίχιος είναι χοροί που δε θα έπρεπε να χορεύονται σε γιορτές και πανηγύρια. Παρά μόνο για να τιμούμε τη μνήμη των ηρώων μας. Πάνω απ’ όλα για να μην ξεχνάμε την ιστορία μας, αλλά και για να γράψουμε τη δική μας.

Δημήτρης Παπαγιαννάκης

Το άρθρο Το Πέμπτο Ζάλο εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ποιός είναι όμως ο πολυτραγουδισμένος Διγενής Ακρίτας; Ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας είναι ο κεντρικός ήρωας ενός αφηγηματικού έργου γνωστό ως Διγενής Ακρίτης ή Έπος του Διγενή Ακρίτη. Η χρονολόγηση του έργου δε μπορεί να τοποθετηθεί με βεβαιότητα. Κάποιοι μελετητές το τοποθετούν στον 8ο με 9ο αιώνα, άλλοι γύρω στον 11ο αιώνα. Η πιθανότερη χρονολόγηση ανήκει στον 10ο-11ο αιώνα αφού στοιχεία του έργου συμφωνούν με ιστορικά γεγονότα της περιόδου εκείνης. Το βέβαιο είναι ότι το έργο ανήκει στους αιώνες πριν το 1204, πριν δηλαδή την άλωση της Κωνσταντινούπολης από του Φράγκους. Η δράση του έργου μπορεί να παραλληλιστεί με τις επιθέσεις των αράβων στη βυζαντινή μεθόριο της Συρίας αν και περνά φάση ανακωχής τα πρώτα χρόνια του 12ου αιώνα. Το έργο λοιπόν ορθώς τοποθετείται στα ανατολικά θέματα της Μικρά Ασίας.

Σώζονται αρκετές παραλλαγές του έργου, 6 ή 8 για την ακρίβεια. Είναι χαρακτηριστικό πως δε μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα ποιά από αυτές τις παραλλαγές είναι η πρωτότυπη και ακόμα περισσότερο εάν υπάρχει τελικά πρωτότυπη μορφή του έργου. Οι σημαντικότερες παραλλαγές που σώζονται εν ολίγοις είναι οι εξής:

Το χειρόγραφο του Εσκοριάλ (1867 στίχοι) και της Κρυπτοφέρρης (3709 στίχοι) θεωρούνται οι εγκυρότερες παραλλαγές.  Έπειτα υπάρχουν οι παραλλαγές της Τραπεζούντας (3182 στίχοι), το χειρόγραφο Άνδρου-Αθηνών(4778 στίχοι), της Άνδρου που είναι πεζή διασκευή του 1632 και της Οξφόρδης που είναι ομοιοκατάληκτη διασκευή του 1670.

Η παραλλαγή της Κρυπτοφέρρης είχε αρχικά θεωρηθεί η εγκυρότερη και πλησιέστερη στο αρχικό κείμενο εκδοχή του έργου, λόγω της λογιότερης μορφής και γλώσσας της. Σύμφωνα όμως με νεότερους μελετητές, η απλούστερη και προχειρότερη μορφή του χειρογράφου του Εσκοριάλ είναι κοντινότερη στο πρωτότυπο κείμενο λόγω πραγματολογικών στοιχείων που είναι αδύνατον να επιβίωσαν προφορικά ανά τους αιώνες.

Όλα τα παραπάνω χειρόγραφα δεν φέρουν υπογραφή κάποιου συγγραφέα. Κάτι τέτοιο βέβαια είναι συνηθισμένο την εποχή εκείνη. Η απουσία συγγραφέα υποδηλώνει και κάτι άλλο: Ο Διγενής Ακρίτας δεν είναι, τελικά, δημιούργημα ενός μόνο ανθρώπου, αλλά ένα συνονθύλευμα δημοτικών τραγουδιών που συνδέονται άμεσα με την προφορική παράδοση και τα ακριτικά τραγούδια της περιόδου.

Η υπόθεση του έργου είναι γενικά κοινή σε όλες τις παραλλαγές: Το έργο ξεκινά με την ιστορία των γονέων του Διγενή: πατέρας του ήταν ο εμίρης της Συρίας Μουσούρ, ο οποίος σε μια επιδρομή σε βυζαντινά εδάφη άρπαξε την μοναχοκόρη ενός βυζαντινού στρατηγού. Τα πέντε αδέρφια της κοπέλας συνάντησαν τον εμίρη για να ζητήσουν πίσω την αδερφή τους και, επειδή εκείνος αρνήθηκε να την δώσει, ο μικρότερος από αυτούς μονομάχησε μαζί του και τον νίκησε. Ο εμίρης όμως αρνήθηκε να επιστρέψει την κοπέλα. Την παντρεύτηκε, βαφτίστηκε χριστιανός και εγκαταστάθηκε στο βυζαντινό έδαφος· Ένα χρόνο μετά τον γάμο γεννήθηκε ο γιος του ζευγαριού, Βασίλειος. Ο Βασίλειος είχε δείξει από τα παιδικά του χρόνια τις εξαιρετικές ικανότητες και επιδόσεις του σε ασχολίες όπως το κυνήγι: σε ηλικία 12 ετών έπνιξε δύο αρκούδες και σκότωσε ένα λιοντάρι. Όταν ερωτεύτηκε την κόρη ενός στρατηγού, την έκλεψε με την θέλησή της, επειδή οι γονείς της δεν έδιναν την συγκατάθεσή τους, και ο πατέρας της κοπέλας επέτρεψε τον γάμο μόνο αφού ο Διγενής σκότωσε τους πολεμιστές που έστειλε ο στρατηγός για να τον κυνηγήσουν. Η συνέχεια του κειμένου αφηγείται τα κατορθώματα του Διγενή που τον έκαναν διάσημο και για τα οποία του απένειμε τιμές ο βυζαντινός αυτοκράτορας. Το μεγαλύτερο τμήμα καταλαμβάνεται από την αφήγηση των μαχών του Διγενή απέναντι σε έναν δράκο και ένα λιοντάρι, εναντίον των απελατών και της αμαζόνας Μαξιμώς που ήθελαν να κλέψουν τη γυναίκα του. Μετά την δόξα που απέκτησε ο Διγενής αποσύρθηκε σε έναν μεγάλο πύργο που έχτισε στις όχθες του Ευφράτη, όπου και πέθανε σε νεαρή ηλικία, από ασθένεια. Αμέσως μετά τον θάνατό του πέθανε και η γυναίκα του από την θλίψη.

Ένα φιλολογικό πρόβλημα που έχει προκύψει είναι η κατάταξη του έργου ως προς το είδος του. Ορισμένοι μελετητές το κατατάσσουν στα έπη, ενώ άλλοι στα μυθιστορήματα. Στο έργο δε λείπει η επική διάθεση, οι μάχες και τα ηρωικά κατορθώματα του. Επιπλέον δε λείπει το υπερφυσικό στοιχείο. Παρόλα αυτά είναι αρκετά περιορισμένο σε σχέση με τα ηρωικά ποιήματα του δυτικού μεσαίωνα. Πέρα όμως από το επικό στοιχείο, στο έργο υπάρχουν πολλά στοιχεία ρομαντισμού που αναμφίβολα θα επηρεάσουν έργα του 12ου και έπειτα αιώνα όπως τα Καλλίμαχος και Χρυσορρόη, Λίβιστρος και Ροδάμνη.

Η πραγματική σημασία του Διγενή Ακρίτα δεν εντοπίζεται μόνο στη λογοτεχνική του αξία. Ο Διγενής Ακρίτας θεωρείται από το Λίνο Πολίτη ως το έργο που σηματοδοτεί την αρχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Σε συνάρτηση με το συμπέρασμα του Πολίτη έρχεται ένας άλλος μεγάλος έλληνας μελετητής, ο Νικόλαος Πολίτης, υποστηρίζοντας ότι ο Διγενής Ακρίτας είναι σύμβολο της «μακραίωνος και αλήκτου πάλης του ελληνικού προς τον μουσουλμανικόν κόσμον».

Ας επισημάνουμε αρχικά, ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν ένα αχανές πολυεθνικό και πολυπολιτισμικό κράτος με μόνο κοινό παρονομαστή τη θρησκεία. Επίσημη θρησκεία της βυζαντινής αυτοκρατορίας ήταν ο χριστιανισμός. Ο χριστιανισμός διατηρούσε τη συνοχή του κράτους, χωρίς να γνωρίζει γένη, ιδιαίτερες πατρίδες και παραδόσεις. Οτιδήποτε παραχριστιανικό και κατά των γραφών ήταν παρακρατικό και τιμωρούνταν αυστηρά. Ανάμεσα στα “παρακρατικά” ανήκε και η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ως επί το πλείστον, όπως και το δωδεκάθεο. Αυτόματα λοιπόν το ίδιο το βυζάντιο απέρριπτε οποιαδήποτε σύνδεσή του με την κλασσική αρχαία Ελλάδα. Προκύπτει λοιπόν το συμπέρασμα ότι αν και η επίσημη γλώσσα του κράτους ήταν η ελληνική, ουδεμία σχέση είχε το βυζάντιο με την αρχαία Ελλάδα.

Τα πράγματα όμως δυσκολεύουν για το πάλαι ποτέ ισχυρό βυζαντινό κράτος όταν, έπειτα από μία εκτεταμένη περίοδο αποξένωσης μεταξύ δυτικής και ανατολικής εκκλησίας, υπογράφεται το σχίσμα των εκκλησιών το 1054, χωρίζοντας ουσιαστικά το θεοκρατούμενο βυζάντιο σε 2 κράτη. Το καθολικό δυτικό και το ορθόδοξο ανατολικό. Η συνέχεια είναι λίγο πολύ γνωστή σε όλους με την “κόντρα” των 2 κρατών να καταλήγει στην άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους δυτικούς Φράγκους. Παράλληλα στα ανατολικά σύνορα το βυζάντιο έπρεπε να αντιμετωπίσει ορδές μουσουλμάνων που λυμαίνονταν στα σύνορά της. Οι εξελίξεις αυτές αποδυνάμωναν όλο και περισσότερο το ανατολικό βυζάντιο, ενώ έγιναν αιτία για νέες ιδεολογικές κατευθύνσεις. Πλέον υπάρχουν 2 χριστιανικά κράτη, κάτι που σημαίνει ότι η θρησκεία δεν ήταν πλέον ένας τόσο ισχυρός δεσμός μεταξύ των υπηκόων, αφού, αρχικά τουλάχιστον, οι διαφορές ορθοδοξίας και καθολικισμού ήταν μικρές. Έπρεπε να βρουν νέο τρόπο να ξεχωρίσουν από τους αιρετικούς δυτικούς. Κάτι διαφορετικό από τη θρησκεία, κάτι που να ένωνε τους κατοίκους της ανατολικής αυτοκρατορίας.

Η αναζήτηση ταυτότητας, οδήγησε σε κάτι ξεχασμένο όσο και απαγορευμένο για 1000 χρόνια περίπου. Ο έλληνας που μέχρι χθες ήταν συνώνυμο του παγανισμού άρχισε και πάλι να κάνει την εμφάνισή του. Οι ρωμιοί βρήκαν κάτι κοινό μεταξύ τους, αφού άλλωστε βόλευε η γλώσσα, η γεωγραφική τους τοποθεσία όσο και οι παραδόσεις τους. Το “γένος” και η “πατρίδα”, λέξεις άγνωστες ή και επικίνδυνες, κερδίζουν έδαφος μέρα με τη μέρα.

Όλα τα παραπάνω γίνονται φανερά και με τον Διγενή Ακρίτα. Ο ίδιος ο Δι-γενής, προέρχεται από 2 γένη, το αραβικό και το ελληνικό. Χαρακτηρίζεται καταρχάς από το γένος του. Έπειτα ονομάζεται Ακρίτας, αφού πολεμάει στα σύνορα τους ξένους, υπερασπιζόμενος την πατρίδα του. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το έπος του Διγενή Ακρίτα δεν αποτελεί έργο κάποιου συγγραφέα αλλά ένα σύνολο δημοτικών τραγουδιών, συμπεραίνουμε ότι στη συνείδηση του απλού λαού είχε αρχίσει να αχνοφαίνεται η ανάγκη υιοθέτησης μιας εθνικής ταυτότητας. Κάτι τέτοιο βέβαια καταλαβαίνουμε ότι δεν θα μπορούσε να γίνει από τη μία στιγμή στην άλλη, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για ένα θεοφοβούμενο κράτος που μέχρι χθες καταδίκαζε οποιαδήποτε ελληνικότητα. Η ισορροπία μεταξύ βλασφημίας και πατριωτισμού κρεμόταν από μία κλωστή και έπρεπε να γίνουν δραματικές αλλαγές ώστε τελικά να ταυτίσουν τον ελληνισμό με τον ορθόδοξο χριστιανισμό, κάτι που θα γίνει φανερότερο μερικούς αιώνες αργότερα. Αυτή η γνώμη ενισχύεται άλλωστε και από τα λόγια του Νικόλαου Πολίτη που θα επαναλάβω εδώ: «μακραίωνος και αλήκτου πάλης του ελληνικού προς τον μουσουλμανικόν κόσμον». Αναφέρει την πάλη μεταξύ ελληνικού γένους και μουσουλμανικής θρησκείας. Ο ελληνισμός δηλαδή, έγινε συνώνυμος του ανατολικού ορθόδοξου χριστιανισμού προκειμένου να αντιμετωπίσει τους αλλόθρησκους ξένους. Μόνο έτσι θα μπορούσε να υιοθετήσει το βυζάντιο μια νέα ταυτότητα.

Ο Διγενής Ακρίτας λοιπόν, αποτελεί ένα γραπτό μνημείο που φανερώνει την έναρξη μιας εποχής αλλαγών τόσο σε γεωπολιτικό όσο και σε ιδεολογικό επίπεδο. Δεν είναι αιτία αλλαγών, οι αιτίες και οι αφορμές είναι μόνο τα συμφέροντα των λαών, οι πόλεμοι και η εξουσία. Ο Διγενής Ακρίτας είναι η φωνή των νέων συνειδήσεων που καλλιεργούνται εν όψη των τρομακτικών αλλαγών που έρχονται. Δεν είναι απλά ένα έργο, δεν είναι ένα κείμενο. Είναι απόδειξη των αλλαγών ενός λαού που μέχρι και σήμερα μας επηρεάζουν. Γίνεται πιστεύω φανερό, πως ο άνθρωπος ζητά μία ταυτότητα για να σταθεί στα πόδια του, πως επιζητά να είναι μέλος μιας ομάδας, μιας κοινωνίας, ακόμα και αν δεν ανήκει πραγματικά σε αυτή. Ακόμα και αν αλλοιώνει την ταυτότητά του για να εξυπηρετήσει το σκοπό του. Ή για να εξασφαλίσει την ελευθερία του.

Διογένης

Το άρθρο Διγενής Ακρίτας: Από τη θρησκεία στο Έθνος εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Μ' αρέσει να σχολιάζω την καθημερινότητα, να κρίνω τις συνήθειές μας, με τρόπο καμιά φορά επικριτικό, καυστικό και γιατί όχι και πικρόχολο. Αυτή τη φορά θα πω δυο λόγια μόνο γι αυτό το τραγούδι που πάντα με συγκλόνιζε, και θα αφήσω τους στίχους του να κάνουν τη δουλειά αυτή που μέχρι σήμερα δε μπορώ να κάνω στο βαθμό που θα ήθελα. Διότι, φίλοι μου, ο κόμπος ήλθε και παρήλθε από το χτένι. Χρόνια τώρα. Το τραγούδι γράφτηκε το '88 όμως παραμένει ειρωνικά επίκαιρο ακόμα και σήμερα. Σε μουσική του Γιάννη Μαρκόπουλου, στίχους του Δημήτρη Βάρου και ερμηνευτές τον Παύλο Σιδηρόπουλο και την Μαρία Φωτίου, ο Ηλεκτρικός Θησέας περιγράφει ακριβώς (και) τη σημερινή κατάσταση που είναι υπαίτια όλων των προβλημάτων μας.

Ο Ηλεκτρικός Θησέας δε χαϊδεύει αυτάκια. Είναι ο ύμνος ενός λαού που χρόνια τώρα ζει στην πλάνη. Ο νεοέλληνας λατρεύει την ιστορία του, όμως τι ειρωνεία, δε μαθαίνει τίποτα και δεν αντλεί καμιά έμπνευση από αυτή. Όχι μόνο δεν αντιδρά, αλλά χάνεται και τρελαίνεται σαν την ίδια την Αριάδνη του τραγουδιού. Δε  μπαίνει καν στο κόπο να αναρωτηθεί αν αυτός που του προσφέρει το ξεροκόμματο είναι ο ίδιος που του κλέψε το φαΐ. Δε χρειάστηκε καμιά προσπάθεια. Μόνο κάτι σημαίες κι ένα χαζοκούτι να τις βαφτίζει πατρίδα. Ο νεοέλληνας παραιτήθηκε, βαρέθηκε να περιμένει την άσπρη μέρα, τώρα βουβός και άβουλος κοιτάει παθητικά τις εξελίξεις, γυρεύοντας μόνο το καθημερινό "δόξα τω θεώ".

Ο λόγος του είναι σκληρός, ενώ οι αναφορές σε ιστορικά πρόσωπα του ένδοξου παρελθόντος μας συνδυάζονται εκπληκτικά με σάπια πράγματα που ταλανίζουν την ελληνική πραγματικότητα. Η αναφορά στα ΜΜΕ, ο εμφύλιος, ο σύγχρονος τρόπος ζωής, το βρώμικο πολιτικό σύστημα, είναι μόνο μερικά από τα στοιχεία τα οποία δένουν αρμονικά, με τη θέση του μέσου έλληνα μέσα σε αυτά. Και ουσιαστικά δίνουν απάντηση στην ερώτηση ποιός φταίει. Φταίνε αυτοί που κάνουν κουμάντο, όσο και συ που δεν κάνεις τίποτα γι αυτό. Αυτό είναι όλο!

Ο Ηλεκτρικός Θησέας είναι νομίζω ένα από τα ελάχιστα τραγούδια που περιγράφουν ακριβώς την κατάσταση που βιώνουμε καθημερινά. Και για σκέψου, γράφτηκε σχεδόν 30 χρόνια πριν. Αυτό δυστυχώς σημαίνει πως τα τελευταία 30 χρόνια κοιμόμαστε τον ίδιο λήθαργο. Τίποτα δεν άλλαξε από τότε. Όμως το ίδιο το τραγούδι, δε σε θλίβει. Ο εμβατηριακός του ρυθμός σε ωθεί να σκεφτείς πως μάλλον κάτι εσύ ο ίδιος δεν κάνεις σωστά. Θα έλεγα πως σχεδόν σε ξεσηκώνει ενώ ο τελευταίος του στίχος είναι από μόνος του φωτιά: Πάρε τηλέφωνο την μοναξιά σου ή βγες ξανά στον δρόμο της φωτιάς.

Ναι η τέχνη μπορεί να μας αλλάξει!

Με κάτασπρο πανί ένα καράβι απ' το πενήντα έχει να φανεί
και συ βιδώθηκες μες στο λιμάνι με ανθοδέσμη που 'χει μαραθεί.
Ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι η Αριάδνη έχει μουγκαθεί
ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι η Αριάδνη έχει μουγκαθεί.

Σε δίκασαν να σπαταλάς τα χρόνια σε μια ζωή χωρίς προοπτική.
Χάνεσαι σαν το γλάρο στην Ομόνοια και όταν ψάχνεις λύση στην φυγή.
Πληρώνεις όσο-όσο τα διόδια και κομματιάζεσαι στην εθνική.
Ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι Αριάδνη έχει μουγκαθεί.

Ποιος είναι ισοβίτης στο σκοτάδι ποιος αλαφιάζει δίχως πληρωμή;
Ποιος σκύβει στους αφέντες το κεφάλι και ποιος τα βράδια κλαίει σαν παιδί;
Ποιος ονειρεύεται πως κάποιοι άλλοι βγαίνουν και κάνουν πρώτοι την αρχή;
Ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι η Αριάδνη έχει μουγκαθεί.

Ναυάγια ονείρων αρμενίζουν και τα κεφάλια γέμισαν σκουριά.
Στα σούπερ μάρκετ τέλειωσε η ελπίδα και συ κοκάλωσες στη σκαλωσιά.
Πού πήγαν οι τρακόσοι του Λεωνίδα και τι θα πούμε τώρα στα παιδιά;
Ηλεκτρικός Θησέας; Και τα λοιπά.

Φοβάσαι ότι θα 'ρθει καταιγίδα και θα μας πνίξει όξινη βροχή,
βάλε σε γυάλα μέσα την πατρίδα και κρύψε την καλά μέσα στη γη.
Μήπως την ψάχνουν σαν την Ατλαντίδα αφού η Πανδώρα ανοίγει το κουτί;
Ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι η Αριάδνη έχει μπερδευτεί.

Ψηφοθηρία, λόγοι κι εμβατήρια ποτέ δεν έφεραν την αλλαγή
για αυτό και χάθηκες στα σφαιριστήρια και μες στα γήπεδα την Κυριακή.
Τώρα καθώς κοιτάς τα διυλιστήρια ρωτάς ποιοι σ' έχουν βάλει στο κλουβί.
Ηλεκτρικός Θησέας σε πηγάδι κι η Αριάδνη έχει τρελαθεί.

Να κλείσεις θες πληγή θανατηφόρα και μες στα νέα ψάχνεις για δουλειά.
Τα δάκρυα σου γίνονται μαστίγια και τον λαιμό σου σφίγγουν σα θηλιά.
Όσα τα κέρδισες με τα μαρτύρια τα παζαρεύουν πάλι στα χαρτιά,
τρέχεις να ψάξεις μες στα καταφύγια και βρίσκεις μιαν αιχμάλωτη γενιά.

Μια πλαστική ανέμισες σημαία, πίστεψες σ' έναν άγνωστο θεό
κρέμασες το μυαλό σε μια κεραία ειδήσεις σίριαλ και τσίχλα ροκ.
Και πώς θα ξημερώσει άλλη μέρα όταν τα λάθη κλέβουν τον καιρό;
Και πώς θα ξημερώσει άλλη μέρα όταν το ψέμα σέρνει τον χορό;

Ζωγράφισε έναν ήλιο στο ταβάνι, μίλησε με τ' αγέρι της νυχτιάς
και χόρεψε μαζί με τη σκιά σου στους ήχους μιας αδύναμης καρδιάς.
Πάρε τηλέφωνο την μοναξιά σου ή βγες ξανά στον δρόμο της φωτιάς
πάρε τηλέφωνο την μοναξιά σου ή βγες ξανά στον δρόμο της φωτιάς.

Διογένης

Το άρθρο Ο καθημερινός μας Ηλεκτρικός Θησέας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Σήμερα όταν μιλάμε για ρατσισμό, δεν εννοούμε μόνο το φυλετικό διαχωρισμό, αλλά κάθε είδους διαχωρισμό που ξεχωρίζει έναν άνθρωπο από κάποιο άλλο. Θρησκευτικός ρατσισμός, σεξιστικός ρατσισμός, πολιτικός ρατσισμός είναι μερικοί από τους τύπους ρατσισμού που κυριαρχούν στην ανθρώπινη κοινωνία. Ο ρατσισμός είναι ένα παγκόσμιο και πανανθρώπινο φαινόμενο. Είναι η αδυναμία του ανθρώπου να δεχτεί το διαφορετικό. Δεν είναι κοινωνικό φαινόμενο. Είναι η κυριαρχία του φόβου απέναντι στη λογική. Ο φόβος απέναντι στον ξένο, τον διαφορετικό είναι η αιτία του ρατσισμού. Λένε πως αν αποδεχτείς τον ξένο, θα χάσεις ένα κομμάτι σου. Θα προδώσεις κάποια από τα χαρακτηριστικά τα οποία σε καθορίζουν ως άνθρωπο και που εξαιτίας αυτών ανήκεις σε κάποια ομάδα. Οπότε τον απορρίπτεις.

Αυτός ο φόβος είναι επίκτητος. Είναι ένα κομμάτι του εαυτού μας από τη μέρα που γεννιόμαστε. Ο φόβος του διαφορετικού πάντα υποβόσκει μέσα μας σε μορφή που καμιά φορά δεν τον αναγνωρίζουμε, δεν τον παραδεχόμαστε. Το καινούργιο, το άγνωστο και το διαφορετικό, το αντιμετωπίζουμε πάντα με καχυποψία, όσο δεκτικοί κι αν θέλουμε να είμαστε προς αυτό. Και είναι ύπουλος. Φοράει τη μάσκα του στερεότυπου, της προκατάληψης ή μιας αθώας γενίκευσης, πραγμάτων που θεωρούμε φυσιολογικά και που ποτέ δεν αμφισβητήσαμε ή ακόμα περισσότερο δεν ξέραμε καν ότι υπάρχουν μέσα μας. Η κοινωνία φυσικά συμβάλλει σε αυτό αφού μέσω αυτής υιοθετούμε τα παραπάνω. Σαν άνθρωποι όμως έχουμε από τη φύση μας την προδιάθεση για αυτά.

Πρέπει να κατανοήσουμε ότι ρατσιστές δεν είναι μόνο οι νεοναζί. Όλοι κρύβουμε ένα ρατσιστή μέσα μας, όση παιδεία και αν έχουμε, όσο ανοιχτόμυαλοι και αν είμαστε.  Απλές εκφάνσεις της καθημερινότητας το επαληθεύουν. Μια αρνητική σκέψη ή ένα περίεργο βλέμμα είναι αρκετό για να μας το αποδείξει. Όλοι το έχουμε κάνει, κι ας το μετανιώσουμε αμέσως μετά. Αυτό είναι απόδειξη ότι ο ρατσισμός είναι στο αίμα μας και πως πρέπει να το καταπολεμούμε διαρκώς.

Ακόμα και η στάση μας απέναντι στις "επίσημες" ομάδες ρατσιστών είναι ρατσιστική. Όλοι αυτοί οι αντιρατσιστές που φωνάζουν "Φασίστες κουφάλες έρχονται κρεμάλες", σκέφτηκαν ποτέ πόσο ρατσιστικό είναι το σύνθημα αυτό; Ή μήπως οι ας πούμε γνήσιοι αναρχικοί (αναρχία σημαίνει ισότητα των πάντων και άρνηση βίας για την επιβολή εξουσίας) πόσο γνήσιοι είναι όταν γράφουν στους τοίχους ACAB (All Cops Are Bastards); Θα μου πείτε μιλάμε για ακραίες πεποιθήσεις; Πόσες φορές έχουμε ακούσει μουσουλμάνος και αμέσως σκεφτήκαμε το 1821, την τρομοκρατία και τους ISIS; Αυτό δεν είναι ρατσισμός;

Η αρχή της γενίκευσης είναι η βασική υπαίτιος των παραπάνω ρατσιστικών συμπεριφορών. Η τάση να ομαδοποιούμε τους ανθρώπους μας καθιστά καχύποπτους προς κάθε τι διαφορετικό. Ξαφνικά ξεχνάμε το δόγμα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί. Ακόμα και αν πούμε μέσα μας ότι σίγουρα δεν είναι όλοι οι μουσουλμάνοι ίδιοι, την επόμενη φορά που θα συναντήσουμε κάποιον, έστω και για λίγο θα είμαστε σκεπτικοί προς αυτόν. Και είπαμε, δε χρειάζεται να είμαστε βίαιοι προς κάποιον για να είμαστε ρατσιστές. Αρκεί μια σκέψη, που ακόμα και αν δε βγει ποτέ προς τα έξω, είναι αρκετή για να μας προβληματίσει και για να επικυρώσει το γεγονός ότι σκεφτήκαμε ρατσιστικά. Εάν μας βάλουν σε ένα τσουβάλι με άλλους, θα αντιδράσουμε γιατί θεωρούμε τους εαυτούς μας διαφορετικούς από τους υπόλοιπους. Όμως και εμείς το έχουμε κάνει για κάποιον άλλον, και όποιος το αρνείται απλά εθελοτυφλεί.

Ο άνθρωπος από τη φύση του έχει ανάγκη να εντάσσεται σε ομάδες προκειμένου να αποκτήσει ταυτότητα και να διεκδικήσει τα συμφέροντά του. Αυτή η πάγια τακτική του τον καθιστά εχθρικό προς κάποια άλλη ομάδα με διαφορετικά χαρακτηριστικά. Έτσι διχάζονται οι άνθρωποι και στρέφονται ο ένας ενάντια στον άλλο. Από "αθώους" διαχωρισμούς όπως οι οπαδοί ομάδων, μέχρι σοβαρότερους πολιτικούς διαχωρισμούς. Όλα αυτά είναι ρατσισμός. Και ο ρατσισμός το μόνο που προκαλεί είναι περισσότερο ρατσισμό, βία, μίσος κλπ. Δεν κερδίζουμε τίποτα με το να είμαστε καχύποπτοι. Δεν είναι άμυνα να αποφύγεις "ξένο" ταξιτζή. Δεν είναι άμυνα να μην κάτσεις δίπλα σε έναν Ρομά στο τρένο. Απλά καλλιεργείς ένα αχρείαστο μίσος χωρίς πραγματικό λόγο.

Οι Έλληνες κρατάμε τα πρωτεία σε ρατσισμό. Σε έρευνα που είχε γίνει τον Μάιο του 1986 σε 6 ευρωπαϊκές χώρες, ήμασταν πρώτοι στις διακρίσεις. Βέβαια, όχι εναντίον των Πακιστανών και Αλβανών. Αλλά εναντίον των Ρομά, Εβραίων και Μουσουλμάνων (όπου υπήρχαν). Και σε έρευνα του Pew Institute, ανάμεσα στους Ευρωπαίους, εμείς ψηφίσαμε τους εαυτούς μας! Ως τους πιο αξιόπιστους (παρόλη τη διαφθορά), λιγότερο αλαζόνες και πιο φιλάνθρωπους. Αλλά το να θεωρείς εαυτόν ανώτερο, είναι η βάση του ρατσισμού.

Για να καταπολεμήσουμε το ρατσιστή μέσα μας πρέπει καταρχάς να παραδεχτούμε ότι υπάρχει. Γι αυτό δεν επαρκεί η παιδεία. Παρόλο που είναι χρήσιμη, είναι δευτερεύουσα. Πρώτα απ' όλα πρέπει να μάθουμε να κάνουμε ενδοσκόπηση. Να κρίνουμε κάθε πράξη και σκέψη μας. Η ενδοσκόπηση, η κριτική σκέψη απέναντι στο ίδιο μας τον εαυτό, έξω από στερεότυπα και προκαταλήψεις είναι το βασικό όπλο κατά του ρατσισμού. Η ξενοφοβία θα υπάρχει πάντα μέσα μας δίνοντας τροφή στο κρυφό ρατσιστικό τέρας που όλοι κρύβουμε. Μπορούμε όμως να γίνουμε καλύτεροι και για μας και για τους "διαφορετικούς" συνανθρώπους μας.

Διογένης

Το άρθρο Ο ρατσισμός μέσα μας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η δομή των σταθερών αυτών, μοιάζει αρκετά με το κλασσικό σχεδιάγραμμα έκθεσης που διδάσκονται οι μαθητές στα σχολεία: Όλα τα θέματα που απασχολούν τη σύγχρονη κοινότητα αποτελούνται από τέσσερις βασικούς τομείς: Φύση, άνθρωπος, πολιτισμός και διεθνής κοινότητα. Από κει και πέρα ο κάθε τομέας χωρίζεται σε αρκετές επιμέρους ενότητες, ενώ η ανάλυση του θέματος με βάση τους τομείς διακρίνεται στην εξεύρεση αιτίας – αποτελέσματος, όπως και πρόταση αντιμετώπισης του προβλήματος (αν υπάρχει).

Υπάρχει, φυσικά και υπάρχει. Όπως υπάρχει η αιώνια σταθερά που λέει πως όλοι έχουν προβλήματα. Και δε διαφωνώ σε αυτό. Γενικά δε διαφωνώ ίσως με καμία των σταθερών εκείνων που περιλαμβάνονται στην καθημερινή έκθεση ιδεών του κόσμου. Βλέπετε όλοι χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη σταθερά που λέει πως για όλα τα δεινά ευθύνεται το πολιτικό σύστημα. Ποιός όμως από όλους εκείνους που κράζουν το πολιτικό σύστημα βγήκε να πει πως ναι φταίει η κυβέρνηση, αλλά φταίω κι εγώ που τους ψήφισα; Διότι είναι απλά τα πράγματα στην προκειμένη περίπτωση και αφορούν βασικές γνώσεις λυκείου: Ποιό είναι το αίτιο που οδήγησε αυτά τα κόμματα να πάρουν τα ινία της διακυβέρνησης (αποτέλεσμα); Και γιατί πάντα ξέρουμε το αποτέλεσμα, χωρίς να λάβουμε υπόψη μας το αίτιο, ενώ ποτέ δεν σκεφτόμαστε την αντιμετώπιση του προβλήματος που προκύπτει;

Να κατηγορήσεις είναι εύκολο. Πάνω απ' όλα είναι πολύ εύκολο να συμφωνήσεις με τις σταθερές. Να και μία άλλη σταθερά που διέπει την ελληνική πραγματικότητα: Αγρότες στους δρόμους, μπλόκα κλπ. Χρόνια τώρα το ίδιο βιολί. Κάθε κυβέρνηση καταπατά τα δικαιώματά τους, υποβαθμίζει το ρόλο τους και τους οδηγεί στην πλήρη εξαθλίωση. Οι αλλεπάλληλες διαμαρτυρίες τους, χρόνια τώρα έχουν δημιουργήσει μια σταθερά στην οποία είμαστε όλοι συνηθισμένοι, και φυσικά τους στηρίζουμε (;). Αλλά ρε φίλε κάνε ότι διαμαρτυρία γουστάρεις, σπάστα όλα αν θες, αλλά μη χύνεις το γάλα, μην πετάς τα φρούτα και τα λαχανικά. Καλή η διαμαρτυρία σου αλλά χάνεις κάθε δίκιο όταν το κάνεις αυτό. Πεινάει ο κόσμος γύρω σου, ίσως πεινάς και εσύ, αλλά μη νομίζεις ότι θα νοιαστώ αν (κάποτε) πεινάσεις από τη στιγμή που καταστρέφεις το γάλα με το οποίο θα μπορούσες να ανακουφίσεις ένα σωρό παιδιά. Έχασες το δίκιο σου μπάρμπα. Νόμπελ ειρήνης στα νησιά μας, νόμπελ βλακείας σε σένα που δε σκέφτηκες έστω για μια στιγμή τους πεινασμένους του κόσμου (ακόμα και αν πεινάς ο ίδιος).

Η τηλεόραση γέμισε με τηλεμάρκετινγκ. Νομίζω πως όλοι παραδεχόμαστε την κατάντια της ελληνικής τηλεόρασης, που πέρα από την όποια ποιότητά της, έχει χάσει την αίγλη της από τα τηλεμάρκετινγκ που αναγκάζεται να παρουσιάσει, αφού πλέον από διαφημίσεις δεν βγάζει αυτά που θα έπρεπε. Τηλεμάρκετινγκ και μίνι τηλεπαιχνίδια στα οποία βλέπεις και συχνά διάφορους ηθοποιούς για τους οποίους νιώθεις οίκτο που ξέπεσαν να παρουσιάζουν τέτοια σκουπίδια, αντί να υπηρετούν την τέχνη τους. Όλοι τα κατηγορούμε αυτά έτσι; Όμως ένας να βγει και να μου πει, πως αυτοί οι τηλεδιαγωνισμοί συνεχίζουν και παίζουν σε καθημερινή βάση; Πόσους άραγε ντολμαδοπαρασκευαστές έχει πουλήσει μέχρι σήμερα η εκπομπή του; Όλοι κοροϊδεύανε την έξυπνη σίτα και τα pretty bra, όμως είμαι σίγουρος πως οι περισσότεροι από αυτούς αγόρασαν τελικά. Όλοι εκείνοι βγάζουν λεφτά. Μα… ντολμαδοπαρασκευαστές ρε μαλάκα;

Και όλοι εμείς που γουστάρουμε τη μοναδικότητά μας και το πολύτιμο του χαρακτήρα μας δεν είμαστε τίποτα παρά ένα μικρό ποσοστιαίο νούμερο. Γιατί μάθαμε να ζούμε με τα νούμερα, αυτά τα νούμερα καθορίζουν τη ζωή μας. Από το ρολόι ξεκίνησαν όλα, από τα λεφτά στην τσέπη μας, από τα ποσοστά στις αιματολογικές κοκ. Μάθαμε και δημιουργήσαμε μαθηματικές σταθερές για να προγραμματίσουμε τις ζωές μας και να μας προγραμματίζουν άλλοι. Τόσες ώρες δουλειάς, τόσα λεφτά. Τα νούμερα γίνανε σταθερές για να μετράμε (ναι ακόμα και έτσι μέτρημα είναι) την ευτυχία και την ποιότητα της ζωής μας. Τα ΑΤΜ βγάζανε μόνο 40 ευρώ ανά λογαριασμό, και εμείς χάσαμε την μπάλα. Δεν τα ξεχάσαμε ακόμα, όμως πόση τροφή για το μυαλό μας έδωσε όλο αυτό; Αλήθεια πόσο σε περιόρισε αυτό το 40; Και ακόμα περισσότερο, τι έκανες γι αυτό;

Ναι, τόση ώρα μιλάω για στερεότυπα. Το χειρότερο είναι πως καλλιεργώ και εγώ κάποια από αυτά. Απλά εγώ κέρδισα το δικαίωμα να γράφω σε μια σελίδα. Ακόμα και γι αυτά. Για να βρίσκω τουλάχιστον μια διέξοδο να τα επισημαίνω, για όλους μας και για μένα. Για κάθε απλή καθημερινή σκέψη που δεν θα έπρεπε να είναι απλή και ούτε καν αυτονόητη. Όλα τα αυτονόητα είναι αυτά που θα έπρεπε να επιλέγουμε, και όχι να μας τα επιλέγουν άλλοι. Και σε κάθε έκφανση της καθημερινότητάς μας θα έπρεπε να μας απασχολεί το κάθε απλό ή σύνθετο συμβαίνει γύρω μας, δίχως να το κρίνουμε ως απαραίτητα σωστό ή, το ίδιο απαραίτητα, λάθος. Από τον αγρότη στα μπλόκα ή τον ντολμαδοπαρασκευαστή, από την πολιτική πραγματικότητα μέχρι το 5ευρω στην τσέπη μας, όλα παίζουν το ρόλο τους και καθορίζουν ακόμα και μας τους ίδιους.

Κάθε μέρα που περνάει δημιουργούνται νέα στερεότυπα και νέες σταθερές. Η δύναμη της συνήθειας είναι τεράστια και αυτό είναι μια βασική γνώση ψυχολογίας του εμπορίου και του ελέγχου των μαζών. Πλέον δεν τους ενδιαφέρει να σου πουλήσουν ένα προϊόν ή έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Σου δημιουργούν μια ασυνείδητη επιθυμία προς αυτό που σου πλασάρουν. Και συ το αγοράζεις. Ή Συμβιβάζεσαι με αυτό. Σχεδόν το χρειάζεσαι. Τόσο απλά. Συνηθίσαμε σε όλα αυτά που πριν κάποια χρόνια δε θα μπορούσαμε καν να διανοηθούμε. Τα χρόνια των αγανακτισμένων περάσανε. Μάθαμε πλέον να ζούμε με κρίση.

Και το χειρότερο ξέρετε ποιό είναι; Αυτό το διάστημα ακούμε συνέχεια για φόνους. Μας σοκάρουν τόσο πολύ όπως μας σόκαραν οι πρώτοι νεκροί πρόσφυγες στο  αιγαίο. Και τώρα έχουμε πνιγμένους. Συνηθίσαμε όμως το θέαμα και δυστυχώς τείνει να γίνει μέρος του δελτίου όπως ακριβώς και το δελτίο καιρού. Δε μας σοκάρει πια. Και η ερώτηση είναι: Τι κάνουμε γι αυτό;

Διογένης

Το άρθρο Σταθερές και στερεότυπα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο φόρτος εργασίας, τα άγχη των υποχρεώσεων και η καθημερινή πίεση της ρουτίνας οδήγησαν εμένα και το έτερόν μου ήμισυ  να αναζητήσουμε μια διαφορετική αρχή ενός έτους που προμηνύεται, αν όχι χειρότερο, τότε σίγουρα κακό. Τα παραδοσιακά καταλύματα που αναζητήσαμε, είχαν κυρίαρχο στοιχείο την τοποθεσία σε βουνό, την ησυχία που αυτό προσφέρει, όσο και κάποια στοιχεία που θυμίζουν όχι και τόσο το σύγχρονο τρόπο ζωής. Σταθήκαμε τυχεροί αφού σαν κλασσικοί έλληνες, ψάξαμε για δωμάτιο λίγες μέρες πριν τη διαμονή μας εκεί και παρόλα αυτά βρήκαμε δωμάτιο.

Τα δωμάτια, αυτόνομα σπιτάκια με τα όλα τους, ήταν βγαλμένα από άλλη εποχή, εποχή που χαρακτηρίζεται από απλότητα, λιτότητα, και μια επαφή με τη φύση που σήμερα μοιάζουμε να έχουμε χάσει, κι ας μη μένουμε στα μεγάλα αστικά κέντρα. Πετρόχτιστα σπίτια, στην πλειοψηφία τους χαμηλοτάβανα, χωρίς ρεύμα, με ακανόνιστους ανισόπεδους εσωτερικούς χώρους, με ξυλόσομπα ή τζάκι, πόρτες ξύλινες, κρεβάτια και "καθιστικό" χτισμένα με πέτρα και αυτά. Για μένα η λέξεις κλειδιά ήταν: χωρίς ρεύμα, ξυλόσομπα. Δεν ήθελα κάτι άλλο. Πνιγμένος από την ξηρή ατμόσφαιρα των air condition και τον απαίσιο φωτισμό των led, η διαμονή μου εκεί φάνταζε κάτι πολύ περισσότερο από απλές διακοπές ή απλή εκδρομή.

Στην πραγματικότητα, βέβαια, η λέξη διακοπές είναι αυτό ακριβώς που έζησα εκεί. Διέκοψα την καθημερινότητά μου, διέκοψα τις σκέψεις που αφορούν αυτή, διέκοψα τις περισσότερες συνήθειές μου και έβαλα μια μικρή παρένθεση στη ζωή που με χαρακτηρίζει. Τόσο απλά. Η διακοπή όνομα και πράμα. Δεν είχα να κάνω τίποτα εκεί, αφού δεν υπήρχε ρεύμα, οπότε αυτόματα δεν είχα τόσες από τις ψευδείς ανέσεις που περιβάλλονται γύρω μας. Ούτε τηλεόραση, ούτε Internet, ούτε ράδιο. Από τις 5 που νύχτωνε βρισκόμασταν υπό το όποιο φως γεννούσε η σόμπα και οι 3 λάμπες παραφίνης που είχαμε στη διάθεσή μας. Ε στο τσακίρ κέφι ανάβαμε και κανένα κερί. Στα υπέρ να προσθέσω και την έλλειψη σήματος στο κινητό οπότε ακόμα καλύτερα τα πράγματα.

Φυσικά εκεί κοιμάσαι από νωρίς και ξυπνάς το ίδιο νωρίς το πρωί. Ξέρω πως οι παλιοί άνθρωποι ξυπνούσαν με τις κότες και κοιμόταν το ίδιο νωρίς. Εκμεταλλευόταν στο 100% το φως της μέρας και δε σπαταλούσαν ενέργεια σε περιττά πράγματα. Και σκεφτείτε ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν ευτυχισμένοι. Χωρίς τα όλα που μας προσφέρει σήμερα το τίποτα που ζούμε. Ο καθημερινός κάματος και η επιστροφή στη θαλπωρή του σπιτιού και ξανά το ίδιο. Μια λιτή και απέριττη ζωή.

Εμείς βέβαια είχαμε τουαλέτα σχεδόν κοινή με αυτή των σπιτιών μας. Είχαμε κουζίνα υγραερίου και ένα μικρό ψυγείο τροφοδοτούμενο από ηλιακά πάνελ. Τα ξύλα τα είχαμε κομμένα και έτοιμα έξω ακριβώς από το σπίτι. Στη reception είχε έτοιμο προσάναμμα, ρεύμα και wifi. Φυσικά δεν πλησιάσαμε εκεί παρά την ώρα της άφιξης και της αναχώρησης. Βλέπετε, η επιχείρηση έπρεπε να παρέχει κάποιες ευκολίες για την ευκολότερη διαβίωση σε τέτοιου είδους καταλύματα. Εμείς έπρεπε μόνο να διατηρήσουμε τη σόμπα αναμμένη, και τους λύχνους γεμάτους παραφίνη. Κανείς δεν είπε ότι η ζωή των παλιών ήταν εύκολη. Ήταν απλή αλλά παράλληλα απαιτητική. Απαιτεί ανθρώπους σκληροτράχηλους, ανθρώπους που ζουν μέσα από τη φύση και μαζί με αυτή. Και δεν είναι εύκολο. Είναι όμως ότι πιο ευλογημένο μπορεί να ζήσει στη ζωή του ένας άνθρωπος.

Μου άρεσε που είδα εκεί νέα ζευγάρια, αλλά ακόμα περισσότερο που είδα οικογένειες με μικρά παιδιά των οποίων οι γονείς δε φοβήθηκαν να φέρουν εκεί, στα πλαίσια του υπερπροστατευτισμού που χαρακτηρίζει την ελληνική οικογένεια. Είδα τα παιδάκια να προσπαθούν να κουβαλήσουν ένα ή δύο καυσόξυλα, βοηθώντας και αυτά στη διατήρηση της φωτιάς που κρατάει το σπίτι ζεστό. Τα είδα να παίζουν στην αυλή του σπιτιού μέσα στο καταπράσινο τοπίο και να κυνηγάνε τις γάτες που είχαμε για συντροφιά.

Θα μπορούσα να μιλάω με τις ώρες για όσα έζησα εκείνο το τριήμερο. Βόλτες στα χωριά, φαγητό σε ότι πιο παραδοσιακό, σχεδόν σπιτικό, μπορεί να φανταστεί κανείς και κάθε βράδυ επιστροφή εκεί, στο μικρό ζεστό σπιτάκι μας δίπλα στη σόμπα με το χαμηλό φωτισμό του λύχνου. Δε θέλω να μιλήσω άλλο γι αυτό γιατί αν δεν το ζήσεις δε μπορείς να το νιώσεις. Σας προτείνω ανεπιφύλακτα να επισκεφθείτε ένα τέτοιο μέρος, όπου βρείτε, και θα με θυμηθείτε. Τώρα γέμισαν οι μπαταρίες, τώρα μπορώ να επιστρέψω στην πραγματικότητά μου γνωρίζοντας πως ο χρόνος μου ξεκίνησε υπέροχα.

Καλή Χρονιά να έχουμε!

Διογένης

Το άρθρο Πρωτοχρονιά χωρίς ρεύμα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τρία ρήματα για να ορίσει τον εαυτό του: Έχω, κάνω, είμαι. Σήμερα ελάχιστοι χρησιμοποιούν το είμαι για να περιγράψουν τον εαυτό τους. Ακόμα περισσότερο, το χρησιμοποιούν για να καταλήξουν στο συμπέρασμα που λέει πως έχω εκείνο, κάνω το άλλο άρα είμαι αυτό. Ο άνθρωπος χάνει την ουσία της ύπαρξής του πίσω από την κτήση των πραγμάτων που κατέκτησε στην κοινωνία των ρόλων και των υλικών. Έτσι προσδιορίζει την αξία του εαυτού του, όχι με βάση το ίδιο το πνεύμα του, αλλά με βάση τις ιδιότητες που είναι κοινωνικά αποδεκτές, αυτά από τα οποία οι άλλοι μπορούν να επωφεληθούν εάν μείνουν κοντά σε αυτό το άτομο.

Γεμίσαμε με σχέσεις συμφέροντος. Μόνο ένα πράγμα παραμένει αναλλοίωτο στο βάθος των αιώνων και αυτό θα προσδιορίσει εμάς σαν ανθρώπους, αυτό θα μας θυμίσει ότι το τι είσαι είναι ανώτερο από το τι έχεις και τι κάνεις. Το τι είσαι δεν έχει σχέση με το τι έχεις και τι κάνεις. Αυτό δεν είναι τίποτα άλλο από την αληθινή Αγάπη. Αυτό το συναίσθημα είναι και η υπέρτατη ανάγκη του ανθρώπου από τη γέννηση μέχρι και το θάνατο. Γι αυτό ακριβώς το λόγο. Η αγάπη είναι ο καθρέπτης του είμαι. Μέσα από τα μάτια εκείνου που με αγαπάει βλέπω την ουσία της ύπαρξής μου, βλέπω τον πραγματικό μου εαυτό. Μέχρι να αγαπηθώ και αν τα καταφέρω τελικά, ότι έχω ή κάνω δεν έχει καμία σημασία για μένα. Και αν τελικά απαρνηθώ το είναι μου, θα οδηγηθώ στην καταστροφή.

"Στους φριχτούς καιρούς που ζούμε, ο άνθρωπος έχει λύσει κάθε δεσμό που τον έδενε με τον κόσμο, που τον έπειθε για την προσωπική του ανυπαρξία αποδεικνύοντάς του πως ανήκει στο σύνολο του κόσμου. Τώρα που τα έχει χάσει όλα, μοναχός σαν τον τρελό, θα ήθελε ο κόσμος να είναι δικός του. Τον θεωρώ ανίκανο να ξαναβρεί την θέση του και να καταλάβει πως ό,τι και να σκέφτεται, να πιστεύει ή να κάνει δε δύναται παρά στην καλύτερη περίπτωση, να δέχεται επιφοίτηση, υποταγμένος στους ακατάληπτους νόμους.

Το μόνο που ξέρει πια είναι ν αντιστρέφει τους ρόλους, να σκέφτεται ανάποδα.
Αυτό το πλάσμα που έχει χάσει το νόημα της ζωής, αδειανό απ όλα, ανίκανο πια να κατέχεται, θα ήθελε να κατέχει τον κόσμο. Μα το κακό δεν σταματά εδώ. Προτού να κατέχει τον κόσμο ο άνθρωπος θέλει να κατέχει τους ομοίους του.
Η ανάγκη του ανθρώπου να έχει, να σε τι έγκειται η μεγάλη βλασφημία, ο μεγάλος σφετερισμός."

 Άρθουρ Αντάμοβ,  1908– 1970, Θεατρικός Συγγραφέας

Το πρώτο πράγμα που χρειάζεται ένας άνθρωπος για να κατανοήσει την ουσία της ύπαρξής του και να καταφέρει να την εξυψώσει, είναι ο ίδιος να αγαπήσει τον εαυτό του. Σήμερα είναι περισσότερο από ποτέ φανερή η ανάγκη του ανθρώπου να νιώσει καλά αγοράζοντας υλικά ή δημιουργώντας μια καριέρα. Σε τέτοιες περιπτώσεις ο άνθρωπος νομίζει πως επιβεβαιώνει τον εαυτό του επιτυγχάνοντας τους προσωπικούς στόχους. Κάπου εκεί όμως έχει χάσει την ουσία της ύπαρξής του. Νομίζει πως επιτυγχάνοντας το έχειν στην εργασία του ή στον υλικό του κόσμο, δημιουργεί και την ουσία του είναι. Αυτό είναι και το συνηθέστερο σφάλμα. Ο ψυχαναλυτής Έριχ Φρομ στο  βιβλίο Να έχεις ή να Είσαι λέει πως "όταν χρησιμοποιώ τα ρήματα είμαι ή έχω, αναφέρομαι σε δύο βασικούς τρόπους ύπαρξης σε δύο διαφορετικές στάσεις απέναντι στον ίδιο τον εαυτό μου και τον κόσμο. Η διαφορά είναι ανάμεσα σε μια κοινωνία που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στους ανθρώπους, και σε μια άλλη που το ενδιαφέρον της συγκεντρώνεται στα πράγματα."

Δεν είναι παράξενο που ο άνθρωπος στρέφεται συχνά στον ερημιτισμό ή το διαλογισμό, προκειμένου να ανακαλύψει ποιός πραγματικά είναι. Η απομόνωση από το περιβάλλον κρίνεται απαραίτητη όταν πλέον ο άνθρωπος αδυνατεί να διαχωρίσει το έχω από το είμαι, διότι ζούμε στην κοινωνία των πραγμάτων και όχι των ανθρώπων. Ζούμε σε ένα κόσμο όπου η προσωπική ιδιοκτησία γίνεται ένα με την ταυτότητα του ατόμου. Γι αυτό κάποιος που δεν έχει τίποτα, θεωρείται και ασήμαντος. Ο ασήμαντος όμως, θα έχει τις καλύτερες προσωπικές σχέσεις με τα άτομα που τον δέχονται κοντά του. Ο ασήμαντος θα έχει μόνο αληθινές προσωπικές σχέσεις. Θα ανακαλύψει τον εαυτό του ευκολότερα, αφού δεν έχει τίποτα, θα τον αγαπήσει και θα τον δείξει στον κόσμο ολόγυρά του, και κάποιοι με τη σειρά τους θα τον αγαπήσουν γι αυτό.

"Κανένα δώρο δεν θα εξαγοράσει την αγάπη ενός ανθρώπου, όταν του έχεις στερήσει την αγάπη για τον εαυτό του"

 Τζον Ερνστ Στάινμπεκ, 1902-1968, Αμερικανός συγγραφέας, Νόμπελ 1962

Η γλώσσα μας εκφράζει πράγματα, πολύ περισσότερα και ουσιαστικότερα, από όσα έχουμε ποτέ φανταστεί. Παρατηρήστε το στην καθημερινή ομιλία σας. Όταν συστηθούμε σε κάποιο άλλο άτομο και θέλουμε να του περιγράψουμε ποιοί είμαστε θα πούμε: Δουλεύω εκεί, έχω 2 παιδία, είμαι απόφοιτος της τάδε σχολής, μιλάω 3 γλώσσες, ασχολούμαι με το μοντελισμό κοκ. Αλήθεια, τι διαφορά έχει η σύστασή μας σε ένα άλλο άτομο από μια συνέντευξη για εργασία;! Προσπαθούμε περισσότερο να προβάλλουμε το κοινωνικό προφίλ μας, με άλλα λόγια λέμε: Που μπορώ να φανώ χρήσιμος;

Αυτό συμβαίνει γιατί δε μπορούμε να διακρίνουμε εύκολα τη διαφορά του έχω και του είμαι. Πάλι στα λόγια του Έριχ Φρομ, "η διάκριση ανάμεσα στο έχει και στο είναι δεν είναι και τόσο ξεκάθαρη για την κοινή λογική. Το έχει, φαίνεται να είναι μια φυσιολογική λειτουργία της ζωής μας: για να ζήσουμε, πρέπει να έχουμε πράγματα. ακόμα περισσότερο, πρέπει να έχουμε πράγματα για να μπορούμε να τα απολαμβάνουμε. Σ’ ένα πολιτισμό όπου ο ύψιστος σκοπός είναι η κατοχή, θα έλεγε κανείς ότι η βαθύτερη σημασία του είναι, είναι το έχει. Και όταν κάποιος δεν έχει τίποτα, δεν είναι τίποτα."

Η χρήση του ρήματος έχω, τείνει να περιγράφει και συναισθηματικές ή παθολογικές καταστάσεις. Έτσι συχνά αντικαθιστά ρήματα όπως νιώθω ή είμαι. Λέμε έχω πονοκέφαλο, έχω στεναχώριες ή ρωτάμε τι έχεις; Μπορεί η επιλογή λέξεων να φαίνεται τυχαία όμως μόνο αθώα δεν είναι. Ο άνθρωπος παρουσιάζεται σαν ένα άδειο δοχείο το οποίο γεμίζει και αδειάζει με πράγματα ή συναισθήματα, χωρίς αυτό το δοχείο να έχει συγκεκριμένη μορφή. Σε κάθε περίπτωση η ανθρώπινη ουσία τείνει να μετριέται με όρους κτήσης παρά εμπειριών που χτίζουν το ιδιόμορφο του χαρακτήρα.

Ο άνθρωπος πλέον μετριέται και αντιμετωπίζεται με κανόνες μάρκετινγκ. Οι ανθρώπινες σχέσεις με όρους ανταλλαγής αγαθών. Και κάπου εκεί ο άνθρωπος επιλέγει τους γύρω του με βάση το κέρδος και το συμφέρον του. Μόνο όταν νιώσει ανυπέρβλητα μόνος θα καταλάβει τι πραγματικά χρειάζεται για να νιώσει πραγματική ευτυχία. Όταν αγαπήσει τον εαυτό του και καταλάβει ότι η κτήση δεν είναι αυτοσκοπός, τότε θα αγαπηθεί. Τότε θα εξυψωθεί το είναι του, τότε θα απαρνηθεί τις ψεύτικες εφήμερες απολαύσεις, τότε θα μπορέσει να επιτέλους να πει πως είναι ελεύθερος και ευτυχισμένος.

Διογένης

Το άρθρο Έχω άρα υπάρχω εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Συνοδηγός: Καλά ρε γιατί δεν άναψες και συ τα φώτα στο μ……..α;
Οδηγός: Γιατί να τα ανάψω;
Σ: Αφού μας τύφλωνε να τον τυφλώσεις και συ.
Ο: Εγώ δεν είμαι σαν αυτόν.
Σ: Ας του αναβόσβηνες τουλάχιστον τα φώτα σου, μήπως και ξυπνήσει και τα σβήσει.
Ο: Νομίζεις ότι ο άνθρωπος αυτός κοιμάται;
Σ: Το σίγουρο είναι πως είναι απρόσεκτος και θα μπορούσε να προκαλέσει ατύχημα.
Ο: Μπορεί, ποτέ δεν ξέρεις. Εγώ όμως δεν θα τον τυφλώσω, δεν θα κερδίσω κάτι με αυτό. Και συ μην είσαι τόσο σκληρός, θυμήσου όταν οδηγείς, ειδικά όταν οδηγείς μόνος σου, πόσες σκέψεις περνάνε από το μυαλό σου. Αλήθεια σκέφτηκες ποτέ όλους αυτούς τους ταξιδιώτες, τους περαστικούς, τι κουβαλάνε μαζί τους, τι σκέψεις τους αφαιρούν την προσοχή από το δρόμο;
Σ: Δε με ενδιαφέρουν τα προβλήματα του καθενός. Έχω δικά μου και τα σκέφτομαι όταν οδηγώ αλλά ποτέ δεν τύφλωσα κανέναν.
Ο: Ίσως αν σε ενδιέφεραν έστω και λίγο, και σίγουρα όχι περισσότερο από τα δικά σου, θα επέλεγες να κρατήσεις τα φώτα σου κλειστά σε τέτοια πλημμελήματα.
Σ: Δεν είναι όλοι οι οδηγοί απορροφημένοι σε προβληματισμούς ξέρεις. Υπάρχουν και αυτοί που δε νοιάζονται.
Ο: Όταν λοιπόν εσύ ανάψεις τα φώτα σου σε αυτόν που σε τυφλώνει, το κάνεις πάντοτε συνειδητά. Είτε ο άλλος το κάνει επίτηδες είτε όχι, εσύ θα είσαι αυτός που πάντοτε επιλέγει να τυφλώσει τον άλλο, ακόμα και αν εσένα σε τύφλωσαν εσκεμμένα οι μισοί από αυτούς. Εγώ μπορώ να σου πω ότι ποτέ μου δεν τύφλωσα κανέναν και είναι κάτι για το οποίο νιώθω περήφανος, και ας είναι κάτι μικρό ή και ποταπό ακόμα.

 Αυτή τη συζήτηση τη γέννησα μέσα μου, οδηγώντας νύχτα, αφού ένα ακόμα αυτοκίνητο βρέθηκε μπροστά μου τη μεγάλη σκάλα ανοιχτή. Παρατήρησα ότι στα 10 περίπου χρόνια που οδηγώ δεν έχω ανάψει τα φώτα μου σε κανέναν. Δεν το έκανα πάντοτε συνειδητά. Πολλές φορές δεν ήξερα γιατί αρνήθηκα να τα ανάψω. Ξέρω πως τώρα δεν θα το κάνω ποτέ. Ξέρω επίσης πως νιώθω περήφανος που δεν το έκανα κι ας μην ήξερα το γιατί. Με αυτή μου τη διαπίστωση γεννήθηκε και η ανάγκη να εφαρμόσω αυτό το σκεπτικό στη ζωή μου.  

Έρχονται Χριστούγεννα λοιπόν. Παντού λαμπιόνια, παντού φώτα και στολίδια. Και κάπου εκεί το θαύμα της γέννησης του θεανθρώπου συναντά το πνεύμα της φιλανθρωπίας, της αλληλεγγύης και της συγχώρεσης που παλεύει μέσα σε ένα κόσμο κρίσης ανθρωπισμού και αξιών να επιβιώσει. Όλοι κρατάνε μια ευχή. Τι κι αν δεν υπάρχει Αϊ Βασίλης; Τι και αν χάσαμε λίγη από την παιδική αθωότητα, όταν μάθαμε ότι αυτό το παραμύθι είναι ένα ακόμα παραμύθι; Όλοι κρατάμε μια ευχή. Και όλοι ευχόμαστε για το νέο έτος. Όλοι ελπίζουμε για κάτι καλύτερο και όλοι ζητάμε από τον Αϊ Βασίλη κάτι. Και ας μην υπάρχει.

Μπορούμε όμως να γίνουμε εμείς οι Άγιοι Βασίληδες, για μας τους ίδιους, για τους αγαπημένους μας, αλλά και για κάποιον άγνωστο ή περαστικό. Για κάποιον που ο Αϊ Βασίλης δεν είναι στα άχρηστα δώρα, παρά σε μια ζεστή αγκαλιά, ένα πιάτο φαί, ένα ζεστό σπιτικό. Να προσφέρουμε χαμόγελο και να χαμογελάσουμε και οι ίδιοι. Να μην προκαλέσουμε πόνο σε κανέναν, να συγχωρέσουμε, να κατανοήσουμε, και μέσα από αυτά να θέσουμε τους όρους μιας καλύτερης νέας χρονιάς, για μας και τους γύρω μας.

Αυτές οι γιορτές είναι πάντοτε η καλύτερή μας ευκαιρία. Είναι ένα τέλος και μια αρχή. Και τώρα που κοντεύουμε να κλείσουμε τη χρονιά, τώρα καλύτερα από ποτέ μπορούμε να γυρίσουμε πίσω και να κρίνουμε όλα αυτά που κάναμε και όλα αυτά που δεν κάναμε στη χρονιά που μας αφήνει. Μπορούμε σαν σοφότεροι παρατηρητές να δούμε τους εαυτούς μας από μακριά, τώρα που όλα όσα κάναμε φαντάζουν  λίγο πιο μακρινά ή λίγο πιο ξένα, πράγματα που ίσως τελικά δεν μας ορίζουν ή που τελικά μετανιώσαμε. Τώρα που κοιτάμε πίσω, μπορούμε σαν κριτές να δικάσουμε τους εαυτούς μας. Κι αν η αθώωση είναι ο εύκολος δρόμος, η καταδίκη και η ποινή θα είναι η γιατρειά μας. Και λάθη που κάναμε να μην τα ξανακάνουμε.

Το πνεύμα των Χριστουγέννων υπάρχει εκεί που το δημιουργούμε εμείς. Κρύβεται πίσω από πράγματα μικρά, καθημερινά, από ανεπαίσθητες ενέργειες που δεν καταλαβαίνουμε καν ότι κάνουμε. Την επόμενη φορά μην τυφλώσετε τον άλλο, κι ας σας τυφλώσει ο ίδιος. Κρατήστε αυτό, όχι μόνο για αυτές τις μέρες, αλλά για το χρόνο που θα 'ρθει. Και η Ελπίδα πάντα θα υπάρχει. Καλή χρονιά σε όλους.

Διογένης

Το άρθρο Χριστουγεννιάτικες… σκέψεις εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Τα Διάφανα Κρίνα δεν είναι μια ακόμα ροκ μπάντα. Το εντελώς διαφορετικό μουσικό ύφος τους και η στιχουργία που παραπέμπει στους καταραμένους ποιητές, έχει γεννήσει ένα ιδιαίτερο μουσικό ιδίωμα και ας σιχαίνονται οι ίδιοι τις ταμπέλες. Μαζί με τα Κρίνα γεννήθηκε η απόλυτη μουσική έκφραση των συναισθημάτων αυτών που θέλεις να θάψεις μέσα σου, στη σκοτεινή πλευρά του εαυτού σου. Απώλεια, απογοήτευση, πόνος, προδοσία, θάνατος, συνθέτουν το σκηνικό μίας ατέρμονης αγωνιώδους πάλης, μίας μάχης που δίνουμε πάντα μέσα μας, πάντα μόνοι μας. Τα Κρίνα βρήκαν τον τρόπο να την τραγουδήσουν.

"Σβήνω τα ίχνη από τα ψέματά μας, παραπατάω στη σιωπή.
Έγινε η απώλεια συνήθειά μας κι ο έρωτας μια άρρωστη κραυγή.."

Η μουσική τους δεν είναι εύκολη για τον μέσο ακροατή. Ψυχεδελικά κομμάτια, μεγάλα σε διάρκεια, πολλές φορές μακριά από τις εμπορικές φόρμες των τριών – τεσσάρων λεπτών. Οι πομπώδεις μελωδίες, τα επιθετικά ηλεκτρικά γεμίσματα και η σπαρακτική χροιά του Θάνου Ανεστόπουλου  συνθέτουν ένα σκληρό σκηνικό γεμάτο συναισθήματα, πολλές φορές απόκοσμο, που προκαλεί τον ακροατή να ανοίξει τις κρύπτες των πόθων που έμαθε να κρατά ερμητικά κλειστές. Για να τους ακούσεις πρέπει να είσαι έτοιμος να αντιμετωπίσεις τους χειρότερους φόβους σου, και να τους τραγουδήσεις. Έτσι θα λυτρωθείς από όλα αυτά που φοβάσαι και επιτέλους θα πεις πως σε αυτή τη μάχη, δεν είσαι πλέον μόνος.

"Δεν υπάρχει ομορφιά, παρά μόνο στο βλέμμα
που την φρίκη κοιτάει, κι όμως αντέχει."

Τα Διάφανα Κρίνα κοιτάζουν κατάματα το θάνατο. Παίζουν με το χώμα που μας γεννά και που μας υποδέχεται στο τέλος μας. Αποδέχονται το τέλος και το καλωσορίζουν. Κι έτσι απελευθερώνονται από αυτόν. "Έγινε η απώλεια συνήθειά μας" λένε στο ομότιτλο τραγούδι τους. Ίσως γιατί ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπίσεις την απώλεια, είναι να την αποδεχτείς. Κι ας γίνει αιώνια ανοιχτή πληγή. Να την αφήσεις να γίνει μέρος του εαυτού σου, να την αφήσεις να σε ορίσει.

"Άκουσε δε βιαζόμαστε να φύγουμε βαρκάρη
μα σαν είναι ώρα γνέψε μας, δε σου ζητούμε χάρη
μα όσο να φύγεις πρόσμενε κι αν θέλεις σε κερνούμε"

Ο θάνατος απασχολεί ένα μεγάλο μέρος της στιχουργίας  των Κρίνων. Όχι τυχαία. Ο θάνατος είναι ο ύστατος ανθρώπινος φόβος, ο φόβος που είναι υπαίτιος της πλειοψηφίας των επιλογών σε αυτή τη ζωή. Η γνώση του θανάτου μας ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα ζώα. Το πως τον αντιμετωπίζεις μπορεί να ορίσει και τις επιλογές σου. Τα Διάφανα Κρίνα στέκονται απέναντί του αγέρωχα, τον κοιτάν κατάματα και τον αποδέχονται. Παραδέχονται τη θνητή φύση μας και την υμνούν. Ακροβατούν επικίνδυνα μεταξύ απελπισίας και θανάτου, ποτέ όμως δε προτείνουν την πρόωρη φυγή, παρά την ανάγκη να αγκαλιάσεις την οδύνη και να πορευτείς με αυτή.

"Δε θα συγκρίνω φως με το σκοτάδι, ούτε λευκό αμνό με λύκο μαύρο,
δε θα με θρέψει άλλο μάνας χάδι, ας κλείσει της ψυχής μου το σκοτάδι"

Τα διάφανα κρίνα βρήκαν το κουράγιο να μιλήσουν για όλα αυτά που ελάχιστοι τόλμησαν. Συνηθίζουμε να ακούμε τραγούδια έρωτα, αγάπης, ευτυχίας ή στην χειρότερη ερωτικών απογοητεύσεων. Δεν είναι εύκολο να ακουστείς μιλώντας για όλα αυτά που ο κόσμος αποφεύγει. Και ξέρω πολλούς που αποφεύγουν να τους ακούν γι αυτό το λόγο. Τα Κρίνα όμως ποτέ δεν ενδιαφέρθηκαν να ακουστούν. Αγάπησαν την απομόνωση των αισθήσεων από το περιβάλλον. Προκάλεσαν στον ακροατή, όχι να συγκρουστεί με τον πόνο του, αλλά να συμφιλιωθεί μαζί του. Βοήθησαν όλους εμάς που τους αγαπήσαμε να βρούμε την κάθαρση που κάποια στιγμή αναζητήσαμε.

"Αν είχα δύναμη να πω αληθινά τραγούδια
αν είχα στίχους να τους πιω και λέξεις σαν των παιδιών τα χνούδια.
Τότε θα ρχόμουνα γυμνός αγνός, καθάριος, φως μου
και θα ξανάρχιζα απ αρχής τον τόσο λάθος βίο μου"

Τα Κρίνα ίσως είναι περισσότερο ποίηση παρά μουσική. Ο μπασίστας και στιχουργός Παντελής Ροδοστόγλου είναι για μένα ένας μεγάλος σταθμός της σύγχρονης ελληνικής ποίησης. Και αυτό γίνεται φανερό από την ασύγκριτη στιχουργία του. Δε δίστασαν να αποτυπώσουν στο πεντάγραμμο έργα – σταθμούς της παγκόσμιας ποιητικής κληρονομιάς με έργα μεγάλων συγγραφέων όπως οι Καρυωτάκης, Bukowski, Ουράνης, Καψάλης κλπ. Οι συναυλίες ήταν περισσότερο τελετουργίες που σκοπό είχαν να μας απαλλάξουν για λίγο από την επιφανειακή καθημερινότητα του τίποτα σε ένα κόσμο αισθήσεων, σε μια εσωτερική αναζήτηση με κυρίαρχο χρώμα το μαύρο από το οποίο έπρεπε να περάσεις για να βγεις στο φως, όχι αλώβητος αλλά ισχυρότερος από ποτέ.

"Μίλησε μου για τα όνειρα, που τα βλέπω ασπρόμαυρα
μιαν ανάσα από τον θάνατο, είναι αυτό το ξύπνημα."

Τα Διάφανα Κρίνα διαλύθηκαν την 1η Ιουνίου του 2009 όμως πρόσφατα ενώθηκαν ξανά πραγματοποιώντας συναυλίες. Ο τραγουδιστής του συγκροτήματος Θάνος Ανεστόπουλος πάσχει από καρκίνο των οστών, παραμένει όμως αισιόδοξος μεταδίδοντας παντού τη θετική του ενέργεια. Αν μη τι άλλο είναι ένα ζωντανό παράδειγμα του μηνύματος που προσπαθούν εδώ και χρόνια να μας περάσουν τα θρυλικά Διάφανα Κρίνα. Ότι και να γίνει η μουσική τους θα συντροφεύει πάντοτε όλους αυτούς που τόλμησαν να αντιμετωπίσουν τους φόβους τους και γι αυτό θα βρίσκονται πάντοτε στον πάνθεον των κορυφαίων καλλιτεχνών, όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και παγκοσμίως.

"Δεν κόβεται στα δύο η ζωή, είναι κόλαση, παράδεισος μαζί
κι αυτά που έζησα είτε άσχημα, είτε όμορφα ήσαν εγώ κι εσύ."

Διογένης

Το άρθρο Τα Διάφανα Κρίνα της ζωής μας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.