Είπαµε πως το ντουέντε γυρεύει την πληγή, το χείλος του γκρεµού, κι ότι εµφανίζεται πάντα εκεί που οι µορφές χάνονται η µια µέσα στην άλλη σε µια νοσταλγία βαθύτερη απ’ την εξωτερική έκφρασή τους. Είναι σα να συγκεντρώνεται όλος ο δαιµονισµός του κλασικού κόσµου σ’ αυτό το τέλειο θέαµα, σύµβολο του πολιτισµού και της µεγάλης ευαισθησίας ενός λαού που ανακάλυψε τον ωραιότερο θυµό, την ωραιότερη µελαγχολία και τον ωραιότερο πόνο του ανθρώπου.

Το ντουέντε φροντίζει να γεννήσει τον πόνο µέσα στο δράµα, ξεκινώντας από ζωντανές µορφές κι ετοιµάζει τη σκάλα της φυγής απ’ την πραγµατικότητα που µας περιβάλλει. Eπιδρά πάνω στο σώµα της χορεύτριας όπως ο άνεµος πάνω στην άµµο.

Με µαγικές δυνάµεις µεταµορφώνει ένα απλό κορίτσι σε φεγγαρόπληκτη παραλυτική, κάνει ένα τσακισµένο γεροζητιάνο που γυρίζει τις ταβέρνες να κοκκινίζει σαν έφηβος, κρύβει µέσα σε µακριές πλεξίδες το άρωµα του λιµανιού τη νύχτα και κάθε στιγµή εµπνέει στα χέρια κινήσεις που γέννησαν τους χορούς όλων των καιρών. Μα αξίζει να τονιστεί πως το ντουέντε δεν επαναλαµβάνεται ποτέ, όπως τα σχήµατα της θάλασσας δεν επαναλαµβάνονται ποτέ στη θύελλα.

Από τη διάλεξη του Φ. Γ. Λόρκα για το «Ντουέντε», τη μυστηριώδη και ανεξιχνiαστη δυναμη κάθε καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας.

Ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, γεννήθηκε στις 5 Ιουνίου του 1898. Τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου του 1936, εκτελέστηκε στο Βίθναρ της Ισπανίας από παραστρατιωτικούς οπαδούς του Φράνκο που έθαψαν τη σορό του, μαζί με άλλα τρία άτομα που εκτέλεσαν εκείνη την αυγή σε ομαδικό τάφο.

Βίντεο: Ανδαλουσιανό τραγούδι στο οποίο παίζει πιάνο ο Λόρκα. Εκτός από ποιητής και ζωγράφος ήταν και μουσικός

Χρύσα Κακατσάκη

Το άρθρο Το αηδόνι της Ανδαλουσίας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η τήξη των πάγων έχει ξεπεράσει όλες τις προβλέψεις των επιστημόνων. Το αποκορύφωμα της απληστίας για κέρδος είναι πώς οι εταιρείες που προκάλεσαν την καταστροφή, όπως η Shell και η Gazprom, πασχίζουν ήδη να επωφεληθούν απ’ αυτήν με εξορύξεις στην Αλάσκα.   

Σήμερα, παρόλο που ο άνθρωπος ελέγχει σε μεγάλο βαθμό τις φυσικές δυνάμεις και έχει απαλλαγεί από επιδημίες, ενώ μπορεί να εξηγεί την αστρική εξέλιξη και την δομή της κληρονομικότητας, την ίδια στιγμή ασθμαίνει από τα αδιέξοδα της ανάπτυξης και κινδυνεύει από την υπεροψία του. Δεν είναι ο πόλεμος ούτε η πανούκλα, δεν είναι η άκαρδη μοίρα ούτε το χέρι του Θεού που απειλούν τον αφανισμό του ανθρώπινου είδους. Ρύπανση,  φυτοφάρμακα, σκουπίδια, πλαστικά, φωτιές, ανεξέλεγκτες παραγωγικές δραστηριότητες και κάθε λογής λύματα της ανθρώπινης παρουσίας ξοδεύουν αλόγιστα και ασυλλόγιστα το κεφάλαιο της φύσης. Σύμφωνα τον ΟΗΕ σε 7 εκατομμύρια ανέρχονται οι πρόωροι θάνατοι από την κλιματική αλλαγή. Το είχε προφητεύσει ο αρχηγός των Ινδιάνων: « Όταν μαγαρίζεις  συνέχεια το στρώμα σου, κάποια νύχτα θα πλαντάξεις από τις μαγαρισιές σου. 

Όσο λοιπόν εταιρείες και κράτη θα διαγκωνίζονται ποιος θα πρωτοφέρει τα γεωτρύπανα στην ΑΟΖ της Κύπρου, στα θαλάσσια ύδατα της Κρήτης ή σε κάποιο άλλο μέρος, τόσο τα παγόβουνα της Αρκτικής, σε σχήμα SOS, θα κατηφορίζουν προς την Ευρώπη, διαψεύδοντας τους ειδικούς ότι η γηραιά ήπειρος θα μπορούσε να μείνει αμόλυντη από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Όσο επίσης εξακολουθεί να υπάρχει κόσμος που δεν αφήνει να περάσουν τα σύνορά του οι άνθρωποι παρά μόνο τα δηλητήρια, που καταστρέφει το περιβάλλον και που η ποικιλία των ειδών τον ενοχλεί όσο και η ποικιλία των πολιτισμών, τόσο θα λιώνουν σαν τους πάγους και οι βεβαιότητες πως ο πλανήτης  μας είναι άφθαρτος και αιώνιος.

Τι πρέπει να κάνουμε ώστε η γη να απαλλαγεί από τους εφιάλτες της; Την απάντηση έχει δώσει ο Κορνήλιος Καστοριάδης εδώ και πολλά χρόνια. «Το τελευταίο πράγμα που παράγει ο σημερινός πολιτισμός είναι φρόνιμα ανθρώπινα όντα. Κι αν μου έλεγε κανείς:

–  Τι θέλετε λοιπόν; Ν’ αλλάξετε την ανθρωπότητα;
Θα απαντούσα:

– Όχι, κάτι απείρως πιο μετριοπαθές: να αλλάξει η ίδια η ανθρωπότητα τον εαυτό της, όπως το έχει κάνει ήδη δυο-τρεις φορές. Ο μετασχηματισμός της ανθρωπότητας, έννοια ουτοπιστική όσο και απόλυτα αναγκαία, είναι η μόνη που μπορεί να αποκαταστήσει έναν πολιτισμό σε αρμονία με τη φύση και τις ανθρωπιστικές αξίες».

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Ήταν στραβό το κλίμα, το ’φαγε κι ο άνθρωπος εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Οι θεωρίες περί συνωμοσίας του σύμπαντος συνήθως με αφήνουν παγερά αδιάφορη. Πώς αλλιώς όμως να εξηγήσω το γεγονός ότι τις προάλλες, καθώς πήγαινα στο Μουσείο Βορρέ στην Παιανία, μπερδεύτηκα και ο δρόμος μου μ’ έβγαλε έξω ακριβώς από τον τάφο της Φλέρυς Νταντωνάκη; Την είχα πρωτακούσει στον Μεγάλο Ερωτικό και την είχα πρωτοδεί στον Πύργο των Αθηνών, φοιτήτρια ούσα κάπου στις αρχές του 80, τότε που ζούσαμε την « Άνοιξη» του Χατζιδάκι στο Γ’ Πρόγραμμα. Θυμάμαι σαν και τώρα που άρχισε να τραγουδά το You are driving me crazy λέγοντας με σεμνότητα «εγώ βέβαια δεν μπορώ να το πω όπως η Billie» (Holliday). Μόλις τελειώνει το ρεφρέν Yes, you, you are driving me crazy, What did I do, did I do to you, διακόπτει και τα θλιμμένα μάτια της καρφώνονται σε κάποιον από τους θαμώνες: «Βασίλη, πες μου πως μ’ αγαπάς». Εκείνος, είτε από συστολή είτε μη θέλοντας να δώσει στόχο, δεν απαντά. Πηγαίνει προς το μέρος του, τον αγκαλιάζει, ενώ ματαίως ο υπεύθυνος του μαγαζιού προσπαθεί να την πείσει να συνεχίσει το πρόγραμμα, πράγμα που φυσικά δεν έγινε ποτέ γιατί έφυγε αμέσως με τον «Βασίλη» της. Από τότε τη λάτρεψα, και πιστέψτε με, δεν είμαι καθόλου μα καθόλου επιρρεπής στην ειδωλολατρία.

Κάπως έτσι τις προάλλες, εκεί μπροστά στον τάφο της, έπιασε δουλειά η μνήμη και αίφνης αναδύθηκαν, ατάκτως ερριμμένα, λόγια από τις λίγες συνεντεύξεις της: «Παίρνω ένα ποίημα και αν είναι του Καβάφη θα πρέπει να διαβάσω όλα τα ποιήματα του Καβάφη, θα πρέπει ίσως να διαβάσω και το «Κουαρτέτο» του Ντάρελ, για να μπορέσω να «πιάσω» τις μυρωδιές, τις αισθήσεις, την ομορφιά της Αλεξάνδρειας, για να μπορέσω να αποδώσω τον Καβάφη».

Την ξαναείδα αργότερα στο ΚΑΦΕ ΘΕΑΤΡΟ. Είχε αρχίσει να παίρνει βάρος, μα μόλις άνοιγε το στόμα της μεταμορφωνόταν σε μια τρελή του φεγγαριού, σε ένα αερικό, μια οπτασία σαν κι αυτές που αναζητούσε σε Ινδία και ψηλές βουνοκορφές. Ο,τι είχε χάσει σε αισθαντική τελειότητα το είχε κερδίσει σε έκφραση πόνου από τους φόβους και τους δαίμονες που πια είχαν αρχίσει συστηματικά να την κυνηγούν. Καμιά Τζόαν Μπαέζ όπως τότε στο Γούνστοκ, καμιά Δήμητρα Γαλάνη όπως τότε στη Ρωμαϊκή Αγορά, δεν μπόρεσε να την πιάσει έκτοτε από το χέρι και να την καθησυχάσει. Μόνον οι στίχοι από τη Μαριάνθη των ανέμων (που ο Χατζιδάκις είχε γράψει ειδικά γι’ αυτήν) έμελλε να τη συντροφεύουν μέχρι τότε που ο καρκίνος της κτύπησε την πόρτα.

«Περπάτησα και πάτησα σε ζώντες και νεκρούς, ξεπέρασα τους δίσεκτους καιρούς, κι απόκτησα τον μύθο μου με στοχασμούς πικρούς, σε υπόγειους δρόμους άδειους και υγρούς». Και τότε… το 1998, κάποιος Υπουργός Υγείας της κυβέρνησης Σημίτη επισκέπτεται εθιμοτυπικά το «Μεταξάς» του Πειραιά για να μας πείσει πως «Όλοι μαζί, μπορούμε για ένα καλύτερο ΕΣΥ». Η προϊσταμένη τον ενημερώνει ότι νοσηλεύεται εκεί η Φλέρυ.

– Ποια είναι αυτή; Δημοτική σύμβουλος;
– Όχι, κύριε Υπουργέ, τραγουδίστρια.
-Δεν την ξέρω. Ποια λέτε;

Γυρνάει πίσω στην πόρτα και βλέπει την μοναδική ασθενή του θαλάμου να κοιμάται.

– Η χοντρή;

Εκεί, λοιπόν, μπροστά στον τάφο της «άγνωστης χοντρής» για τους πολιτικούς μας, φαντάζομαι την εικόνα ενός δυναμικού κοριτσιού να μιλά, όποτε του δινόταν η ευκαιρία, κατά της Χούντας τα χρόνια που ζούσε στην Αμερική. Και καθώς προσέχω το όνομά της, «ΦΛΕΡΥ ΑΤΑΝΤΩΝΑΚΗ» (ανορθόγραφα γραμμένο, ίσως γιατί δεν το άκουσαν καλά οι μαρμαροτεχνίτες που πήραν την παραγγελία) θυμάμαι πως κάπου είχα διαβάσει ότι ανορθόγραφα είχε γραφτεί και ο ιατρικός επίλογος του βίου της: «ΑΠΝΙΑ».

Δεν μπορώ να πάω κόντρα στην «ανορθογραφία» της ζωής σου που επέλεξες και που ακόμη και τυχαία σε σφράγισε μέχρι την τελευταία σου κατοικία. Δεν θα σε θυμάμαι ως “Fleur” αλλά ως Flore. Οχι σαν ένα απλό λουλούδι, μα σαν μια θεά των λουλουδιών της μουσικής. Αλλωστε, τώρα πια μπορώ να καταλάβω γιατί, όπως είχες δηλώσει, σου άρεσε εκείνο το τραγούδι από τον «Δον Κιχώτη» : «Να ονειρευτείς το απίθανο όνειρο, να πολεμήσεις έναν άνθρωπο που δεν μπορείς να νικήσεις ποτέ, να είσαι υπεύθυνος και να κάνεις πορεία μέσα στην ίδια την κόλαση για μια αιτία ουρανού…»

Χρύσα Κακατσάκη

Στο εξώφυλλο του δίσκου «Λειτουργικά» ο Μ. Χατζιδάκις γράφει μεταξύ άλλων: «Η Φλέρυ είναι ανεπανάληπτη ακόμα και όταν δοκιμάζει… Της είχα πει πως μια αληθινή τραγουδίστρια περιέχει την τεχνική τελειότητα της Σβάρτσκοπφ και τη γήινη αμεσότητα της Νίνου, και η Φλέρυ στο ντοκουμέντο αυτό αποδεικνύει περίτρανα πως είναι μια αληθινή τραγουδίστρια»

Το άρθρο ΦΛΕΡΥ ΝΤΑΝΤΩΝΑΚΗ: Τ’ ΑΕΡΙΚΟ εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η προβολή του «Ιησού από τη Ναζαρέτ» τη Μεγάλη Εβδομάδα από τον Αnt1 έχει γίνει πλέον πασχαλινό έθιμο. Αλλά στον αντίποδα του Τζεφιρέλι και των χολιγουντιανών υπερπαραγωγών στέκεται «Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο» του Παζολίνι. 

Με έναν Χριστό απλό, ο Ιταλός σκηνοθέτης καταφέρνει το ακατόρθωτο. Να μείνει απόλυτα πιστός στο ευαγγελικό κείμενο και ταυτόχρονα πιστός στην αναζήτηση της δικής του συναισθηματικής και κοινωνικής ουτοπίας. Το πετυχαίνει τόσο με την τοποθεσία των γυρισμάτων –ο φτωχός ιταλικός Νότος– όσο και με το συμβολικά επιλεγμένο καστ. Στον πρωταγωνιστικό ρόλο ένας Ισπανός φοιτητής που αντιστεκόταν στη δικτατορία του Φράνκο. Οι διανοούμενοι φίλοι του υποδύονται τους Φαρισαίους, ενώ ο βουβός αλλά εκκωφαντικός πόνος της Παναγίας αποδίδεται από την ίδια τη μητέρα του Παζολίνι. Κοντά σ’ αυτούς δεκάδες ερασιτέχνες ηθοποιοί που έχουν βιώσει την αδικία και την καταπίεση και γι’ αυτό τους αγγίζει βαθιά ο πύρινος και επαναστατικός λόγος του Ιησού, τα πάθη του οποίου αποδίδονται μέσα από την τραγικότητα της διήγησης.

Στο ίδιο μήκος κύματος και «Το Κατά Ιησούν Ευαγγέλιο» του Ζοζέ Σαραμάγκου. Ο Πορτογάλος συγγραφέας αφηγείται με αντιδογματικό τρόπο επεισόδια της ζωής του Χριστού, αλλά τα πραγματεύεται έτσι ώστε ο πρωταγωνιστής του να μοιάζει ήρωας του αρχαίου δράματος. Σχεδόν του αφαιρεί τη θεϊκή διάσταση, επιμένοντας στη γήινη. Η μάνα του προσπαθεί να τον προστατεύσει απ’ την αλήθεια μα αυτός συνεχίζει αταλάντευτος την αναζήτηση της ταυτότητάς του. Ο Ιησούς όπως και ο Οιδίποδας είναι εραστές του πένθους, καθώς οδηγούνται στη φλόγα της αλήθειας που θα τους κάψει. Επιλέγει ως ύστατη πράξη αντίστασης απέναντι στον Θεό να αποκαλύψει τα μυστικά που του εκμυστηρεύτηκε. Να προειδοποιήσει δηλαδή το παραπλανημένο ανθρώπινο είδος για τον θάνατο και τη δυστυχία που θα επιφέρει η θυσία του. Οταν ο Θεός πατέρας τού λέει «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός, σε σένα έδωσα όλη μου την εύνοια», ο Χριστός, που βρίσκεται ήδη πάνω στον σταυρό, καταλαβαίνει πως σύρθηκε στην πλάνη όπως σέρνεται ο αμνός στη σφαγή, ότι η ζωή του σχεδιάστηκε για να πεθάνει έτσι, και όπως θυμήθηκε τους ποταμούς αίματος που ερήμην του θα πλημμυρίσουν τη γη, κραύγασε προς τον ανοιχτό ουρανό, όπου ο Θεός χαμογελούσε: «Ανθρωποι, συγχωρήστε τον, γιατί δεν ξέρει τι κάνει».«Δεν τη θέλω αυτήν τη δόξα» λέει ο Ιησούς και ο Θεός του αποκρίνεται: «Εγώ όμως θέλω αυτή την εξουσία». Είναι λοιπόν εμφανές ότι ο Σαραμάγκου επικρίνει ανελέητα την τυπική φόρμα της χριστιανικής λατρείας και τους εκπροσώπους της που υποσκέλισαν την ουσία της και επιδίδονται στο εμπόριο ψυχών.

Για νοσταλγία πίστης μιλούσε ο Παζολίνι, με την έννοια της αρχέγονης ανάγκης του ανθρώπου να ακουμπήσει σε μια ανώτερη δύναμη τους φόβους και τις αγωνίες του. Στο όνομα αυτής της πίστης συντελέστηκαν και συντελούνται μέχρι σήμερα εγκλήματα από όλους αυτούς που την εκμεταλλεύονται και τελικά την αναιρούν και την ακυρώνουν.

Το συγκλονιστικό όμως είναι ότι δυο μαρξιστές και δηλωμένοι άθεοι δώρισαν στην ανθρωπότητα μια πελώρια προσευχή, φτιαγμένη από εικόνες και λέξεις.

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Το Κατά Ιησούν Ευαγγέλιο εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Τα αντανακλαστικά του Γιάννη Ρίτσου λειτούργησαν ακαριαία, βλέποντας σε φωτογραφία  του Ριζοσπάστη έναν ασάλευτο μαύρο όγκο πάνω στην άσφαλτο.

Ο «Επιτάφιος» γράφεται σε τρεις μέρες μέσα με το συναίσθημα να ξεχειλίζει, αλλά οικοδομείται σε γερά λογικά θεμέλια, που αντιστοιχούν σχεδόν επακριβώς στα ψυχαναλυτικά στάδια του πένθους. Το γεγονός του θανάτου και η αποδοχή του, πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω. Ο θυμός για την απώλεια που εξωτερικεύεται με τρυφερό παράπονο. Πού πέταξε τ’ αγόρι μου; πού πήγε; πού μ’ αφήνει; Χωρίς πουλάκι το κλουβί, χωρίς νεράκι η κρήνη. Η διαπραγμάτευση, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να επανέλθει η τάξη. Σήκω γλυκέ μου αργήσαμε ψηλώνει ο ήλιος, έλα. Η προσμονή της  Ανάστασης. Να ‘χα τ’ αθάνατο νερό ψυχή καινούργια να `χα, να σου ‘δινα να ξύπναγες για μια στιγμή μονάχα και η πίστη πως η θυσία του θα δικαιωθεί. Τώρα οι σημαίες σε ντύσανε. Παιδί μου, εσύ, κοιμήσου και ‘γω τραβάω στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου.

Οι στίχοι του Ρίτσου αρδεύονται από τα νάματα των δημοτικών τραγουδιών και τα μανιάτικα μοιρολόγια που του είναι ιδιαίτερα οικεία. Κάτω από τον δεκαπεντασύλλαβο στεγάζονται οι ανάσες και οι αναστεναγμοί της φύσης. Και μου ‘δειχνες τη θάλασσα να φέγγει πέρα λάδι και τα δεντρά και τα βουνά στο γαλανό μαγνάδι. Με ανάλογο τρόπο στα «Εγκώμια» της Μ. Παρασκευής η θλίψη διαχέεται σ’ όλη την πλάση. Ηλλοιούτο πάσα κτίσις, πάθει τω σω. Στους δρυμούς της επιθανάτιας αγωνίας συμπάσχουν πουλιά και ζώα, άνθρωποι και άγγελοι. Και αγγέλλων στρατιαί εξεπλήττοντο, αδυνατώντας να συλλάβουν τα όρια μεταξύ θνητότητας και αθανασίας. Η οδύνη τους  σωματοποιείται. Κοινή η μπηγμένη ρομφαία. Τέτρωμαι δεινώς και σπαράττομαι τα σπλάχνα Λόγε /και δε μαντεύεις τις πληγές που τρώνε μου τα  σπλάχνα

Κι όταν ο θρήνος καταλαγιάζει ίδια η οργή για τους θύτες: Ους έθρεψε το  μάννα, φέρουσι τω Σωτήρι χολήν άμα και όξος. Ω της παραφροσύνης και της χριστοκτονίας της των προφητοκτόνων/

Ω, γιε μου, αυτοί που σ’ έσφαξαν σφαγμένα να τα βρούνε

τα τέκνα τους και τους γονιούς και στο αίμα να πνιγούνε.

Ο Ρίτσος γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ μαρξισμού και θρησκευτικότητας, όπως συμφιλιώνεται στο Χριστό η θεϊκή με την ανθρώπινη υπόσταση. Ωστόσο, η αριστοτελική λύση του δράματος δίνεται με ένα καθολικό αίτημα. Λαώ σου σωτηρίαν δώρησαι ση εγέρσει/ Εμείς κρατάμε όλη τη γης στ’ αργασμένα μπράτσα. Οι χαροκαμένες μάνες  δεν είναι πλέον η Μαρία από τη Ναζαρέτ και η Κατίνα από το Ασβεστοχώρι. Είναι οι δυο γυναίκες  που σηκώνουν στις πλάτες τους τα θεία πάθη της χριστιανοσύνης και τους καημούς της Ρωμιοσύνης αντίστοιχα.

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Μέρα Μαγιού μου μίσεψες, γλυκύτατόν μου τέκνον εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

«Θυμάμαι την Πρωτομαγιά του 1918. Η Μόσχα είχε στολιστεί με φουτουριστικούς και σουπρεματιστικούς πίνακες. Στις προσόψεις των σπιτιών με τους πεσμένους σοβάδες, στις μονοκατοικίες με τις κολόνες σε στιλ αμπίρ, τα ξέφρενα τετράγωνα μάχονταν με τους ρόμβους. Σε κάθε σου βήμα συναντούσες πρόσωπα με τρίγωνα στη θέση των ματιών. Μπροστά σ’ ένα παρεκκλήσι είχε μαζευτεί πλήθος πιστών. Μια γριούλα, κοιτάζοντας έναν πίνακα μ’ ένα τεράστιο μάτι ψαριού, έκανε το σταυρό της: “Θα μας βάλουν τώρα να προσκυνάμε τον εξαποδώ”».

Σ’ αυτή την αφήγηση του Ερενμπουργκ συνοψίζεται τόσο το εύρος της εξάπλωσης που είχε η ρωσική πρωτοπορία όσο και η ρήξη με το παρελθόν που προκάλεσε. Στη μεγάλη δεξαμενή των καλλιτεχνικών ρευμάτων που άρχισαν να εμφανίζονται από το 1910 και κράτησαν μέχρι το 1930 χώρεσε ο κυβισμός, ο φουτουρισμός, ο σουπρεματισμός, ο κονστρουκτιβισμός κ.λπ., που με μορφή καταιγιστική επιδίωξαν να σπάσουν την παράδοση του σαθρού παρελθόντος και ό,τι αυτό εκπροσωπούσε και να ανοιχτούν με απλωτές ελπίδας στο μέλλον.

Θέλοντας να τιμήσει τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση, η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών συνδιοργάνωσε με το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης την έκθεση «Η Μνήμη της Επανάστασης – Σύγχρονοι Ελληνες Εικαστικοί», η οποία εγκαινιάστηκε στις 12 Φεβρουαρίου και θα παραμείνει μέχρι τις 14 Απριλίου. Το συγκλονιστικό γεγονός ενέπνευσε 70 καλλιτέχνες που είτε συνδιαλέγονται με έργα από τη συλλογή Κωστάκη είτε καταθέτουν την προσωπική διαχείριση της ιστορίας, όπως π.χ. οι δύο κόκκινες σημαίες, η μία κυματίζουσα και η άλλη διπλωμένη που ο Πάνος Χαραλάμπους έχει φέρει από την Τασκένδη. Δεν στέκονται δηλαδή στην περιγραφή ή την αναδρομική καταγραφή των συμβάντων ή των πρωταγωνιστών τους, αλλά εμμένουν στο «εξώγαμο» που γεννήθηκε από το επαναστατικό όραμα και την πραγματικότητα, το οποίο θα μπορούσε να ονομαστεί ουτοπία.

Οι προβληματισμοί και πειραματισμοί που χαρακτήρισαν τους εκπρόσωπους της ρωσικής πρωτοπορίας σε επίπεδο φόρμας και περιεχομένου συνεχίζονται στα έργα των Ελλήνων. Ο εμβληματικός πίνακας του Μάλεβιτς «Μαύρο τετράγωνο σε λευκό φόντο», που κατάγεται από την πνευματικότητα και τον μυστικισμό του Ντοστογιέφσκι, αναπαράγουν έμμεσα ή άμεσα ο Ανδρέας Λυμπεράτος, ο Αγγελος Σκούρτης και ο Δημήτρης Μεράντζας. Ενδοεικαστικά ζητήματα ανιχνεύει η Νατάσσα Πουλαντζά, σχολιάζοντας σκωπτικά τη θέση της ελληνική Αριστεράς που αποκήρυσσε τον εξπρεσιονισμό και κάθε καινοτόμο ρεύμα, ομνύοντας μόνο στη στρατευμένη τέχνη.

Κάτι που δεν είχαν διανοηθεί οι Ρώσοι καλλιτέχνες οι οποίοι πίστεψαν, σχεδόν διαισθητικά, στη ρήση του Νίτσε: «Εχουμε την τέχνη για να μη μας σκοτώσει η αλήθεια». Μετά την απόλυτη κυριαρχία του Στάλιν, τόσο η σκληρή αλήθεια των διώξεων και των εκκαθαρίσεων όσο και η γραφειοκρατική οσμή της κομματικής προτεραιότητας σκότωσε την τέχνη. Η νέα αισθητική που εισήγαγαν και ο ρόλος της ατμομηχανής στο παγκόσμιο γίγνεσθαι που της απέδιδαν εκφυλίστηκαν στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Τη θέση του λυρικού σύννεφου με παντελόνια του Μαγιακόφσκι πήρε το σφυροδρέπανο, εύκολο εργαλείο για τη χειραγώγηση των μαζών. Η ουτοπία έγινε συντρίμμια. Εμεινε όμως η μνήμη της.

Το άρθρο Ουτοπία και επανάσταση εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Από την αρχαία  Ελλάδα αυτές οι γιορτές, πέρασαν μέσω Ρώμης. στη Δύση του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Οι καρναβαλικές εκδηλώσεις περιλάμβαναν γελωτοποιούς και τρελούς, γίγαντες και νάνους, βρισιές και παινέματα. Ήταν μια μη θεσμοποιημένη ρήξη, σαν επανάσταση που ξεκινούσε από τα κατώτερα στρώματα, μια εκδίκηση της δημοκρατίας ενάντια στο φεουδαρχικό σύστημα και την εξουσία των ηγεμόνων. Η εκκλησία του δήμου μεταφερόταν στις πλατείες όπου ο καθένας μπορούσε να εκφράσει τη σεξουαλική του καταπίεση με μιμητική πράξη και να αντιστρέψει τους ρόλους, αφού ο άντρας μπορούσε να γίνει γυναίκα και ο ζητιάνος βασιλιάς,

Ο χριστιανισμός είχε την εξυπνάδα να ενσωματώσει στη λατρεία του αυτά τα λαϊκά δρώμενα, αναγνωρίζοντας τις βαθιές τους ρίζες. Έτσι, η Αποκριά παραμένει η μόνη καθαρά ψυχαγωγική γιορτή, που τυπικοί μόνο δεσμοί την συνδέουν με το θρησκευτικό εορτολόγιο, κυρίως γιατί η Εκκλησία την διέπλεξε με την εξαγνιστική Σαρακοστή. Το ιερό συμπλέκεται και εναλλάσσεται με το βέβηλο. Ο ίδιος αγρότης που το μεσημέρι της Καθαράς Δευτέρας  χορεύει με ομοιώματα γεννητικών οργάνων λίγες ώρες αργότερα ψάλλει στον εσπερινό το «Κύριε των Δυνάμεων». Συμβαίνει δηλαδή κάτι ανάλογο με τους γεφυρισμούς της αρχαίας εποχής. Οι προσκυνητές που επέστρεφαν από τα Ελευσίνια μυστήρια αντάλλασσαν αθυροστομίες και άσεμνες χειρονομίες μ’ εκείνους που ήταν κρυμμένοι στη γέφυρα του Κηφισού.

Στους δρόμους της Πάτρας και της Ξάνθης, στους Γενίτσαρους και τις Μπούλες της Νάουσας και στους φανούς της Κοζάνης κυκλοφορεί ακόμα ο Διόνυσος. Οι φαλλοί που τελικά θάβονται στο χώμα εκπληρούν την ανάγκη εξευμενισμού της γης για να καρπίσει.

Όλο αυτό το κλίμα της ευφρόσυνης ανατροπής, με την ταυτότητα που μεταμφιέζεται σε ετερότητα και το γέλιο που λοιδορεί την επισημότητα και τη σεμνοτυφία, αποτυπώνεται και στα αποκριάτικα τραγούδια που κατέγραψε η Δόμνα Σαμίου. Χαρωπές μοιχείες και ακόλαστοι παπάδες, σάτιρα και διακωμώδηση κάθε λογής εξουσίας σε έναν οργιαστικό αυτοσχεδιασμό έμπνευσης και φαντασίας.  

Αν οι Απόκριες  έχουν ξεθυμάνει και έχουν χάσει ένα μέρος από το παλιό τελετουργικό τους, έχει απομείνει ωστόσο εκείνη η ευφορία που καταργεί με μια στολή και μια μάσκα την καθημερινή μιζέρια. Αν ο κόσμος δεν έχει πάντα την ευκαιρία να εκτονώνει την οργή του απέναντι στους πολιτικάντηδες, μπορεί τουλάχιστον να χαίρεται και να γλεντά την στιγμή που καίει ή κόβει το κεφάλι του βασιλιά Καρνάβαλου.

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Ο Διόνυσος στους δρόμους του Καρναβαλιού εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Τι σχέση έχουν οι συγγραφείς Ζαν Αμερί και Πρίμο Λέβι, η Γερμανίδα φιλόσοφος Χάνα Αρεντ και ο Γκουίντο, ο πρωταγωνιστής της ταινίας «Η ζωή είναι ωραία;» Εκτός από την κοινή εβραϊκή καταγωγή, ό,τι άλλο τους ενώνει ή τους χωρίζει τα συνέθεσε στην ομιλία του ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης κατά την θεμελίωση του Μουσείου Ολοκαυτώματος, εκπληρώνοντας όπως είπε ένα προσωπικό στοίχημα.

Η δραστήρια εβραϊκή κοινότητα της πόλης, η οποία ίδρυσε τη Φεντερασιόν, την πρώτη συνδικαλιστική οργάνωση και μέλος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς πριν μάλιστα από την απελευθέρωση της Μακεδονίας, δεν αποτέλεσε εξαίρεση στην θηριώδη εκστρατεία εξόντωσης από τους ναζί. Ο Πρίμο Λέβι, κρατούμενος αλλά και επιζήσας από το στρατόπεδο του Αουσβιτς στο βιβλίο του «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» γράφει χαρακτηριστικά: «Δίπλα μας στέκει μια ομάδα Ελλήνων, αυτοί οι φοβεροί και αξιοθαύμαστοι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, πεισματικοί, σοφοί, αμείλικτοι και αλληλέγγυοι, αποφασισμένοι να ζήσουν, ανελέητοι αντίπαλοι στον αγώνα της επιβίωσης: από αυτούς τους Ελληνες που υπερίσχυσαν στις κουζίνες και στο εργοτάξιο, που ακόμη και οι Γερμανοί υπολογίζουν και οι Πολωνοί φοβούνται. Εκλεισαν τρία χρόνια κι αυτοί ξέρουν καλύτερα από τον καθένα τι είναι το στρατόπεδο. Στέκονται στο κύκλο με τους ώμους κολλητά ο ένας στον άλλο και τραγουδούν μια μακρόσυρτη μελωδία».

Αν εκείνοι τραγουδούσαν, όπως ο Ρομπέρτο Μπενίνι αφηγούνταν ιστορίες για να αντέξουν ο ίδιος και ο μικρός γιος του τη φρίκη, ήταν γιατί είχαν ανάγκη το καταφύγιο της φαντασίας, μιας και η λογική ξεψύχησε μόλις εμφανίστηκε εκείνος ο κόσμος. Καμιά βασιλεία των ουρανών, καμιά μαρξιστική ουτοπία, κανενός είδους τέχνη δεν μπορούσε να λειτουργήσει ως παραμυθία στην απώλεια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και τη σωματική εκμηδένιση από τον πόνο των βασανιστηρίων. Πολύ λίγη σημασία είχε επίσης η γεωγραφική προέλευση ή το κοινωνικό στρώμα στο οποίο ανήκαν. Ραβίνοι, εργάτες, επιστήμονες, επιχειρηματίες, διανοούμενοι, νέοι και μεσήλικες βρέθηκαν στην ίδια αταξική κόλαση και άκουγαν κάθε πρωί το ίδιο εφιαλτικό παράγγελμα «Wstavac» (εγέρθητι).

Ποικίλλει ωστόσο η ερμηνεία του φαινομένου του ολοκληρωτισμού. Η Αρεντ, που προσπάθησε να κρατήσει συναισθηματική απόσταση και να εξετάσει ψύχραιμα τα πράγματα, με αφορμή τη δίκη του Αϊχμαν, υποστήριξε στην «Κοινοτοπία του κακού» πως ο αρχιτέκτονας του Oλοκαυτώματος αποτέλεσε το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μετάλλαξης ενός καθημερινού ανθρώπου σε γρανάζι μιας θανατηφόρας μηχανής. Στο ναζιστικό καθεστώς εξορίστηκε η σκέψη και αντικαταστάθηκε από την υπακοή, οδηγώντας έτσι μια χώρα ολόκληρη στην πλήρη ηθική έκπτωση επειδή υπήρξε απερίσκεπτα νομοταγής. Ο Αμερί αντίθετα, στο «Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση» με το οποίο εισήγαγε ένα νέο γραμματολογικό είδος, τη μαρτυρία του συντελεσμένου κακού, δεν επιτρέπει καμιά συγχώρεση απέναντι σ’ αυτούς που άνοιξαν τη μεγαλύτερη μαύρη τρύπα της Ιστορίας.

Τη μέση οδό ακολουθεί ο Λέβι, συνδυάζοντας τις σκληρές και απάνθρωπες εμπειρίες του με τον φιλοσοφικό στοχασμό. Τα στρατόπεδα ήταν τελικά μια παράλογη παρένθεση ή μια φυσιολογική εξέλιξη; Γιατί ο ίδιος δεν αυτοκτόνησε τότε και το έπραξε πολύ αργότερα; Είχε το ηθικό δικαίωμα να επιζήσει; Η απάντησή του σ’ όλα αυτά τα ερωτήματα είναι η αναγκαιότητα συντήρησης της μνήμης, όσο σπαραχτική κι αν είναι. Το όνειδος της συντριβής δεν εξαλείφεται, γιατί το κακό ποτέ δεν είναι ριζοσπαστικό, μονάχα ακραίο. Ριζοσπαστικό και βαθύ μπορεί να είναι μόνο το καλό κι αυτή θα πρέπει να είναι η άλλη «τελική λύση». Με όπλο την ηθική αντίσταση και τον ανθρωπισμό θα απομακρύνεται η βεβαιότητα να ακουστεί ξανά το βροντερό «Wstavac» και θα μειώνεται ο κίνδυνος να είμαστε εμείς εκείνοι που θα το προφέρουμε.

Χρύσα Κακατσάκη

Το άρθρο Αφού υπήρξε το Aουσβιτς, δεν υπάρχει Θεός εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο συναισθηματικός διάκοσμος, οι γευστικές ηδονές γύρω από το στρωμένο τραπέζι, το ξεφάντωμα στα μπαράκια και τα νυχτερινά κέντρα και  η ανταλλαγή δώρων, όσο κι αν κουβαλούν την κούραση της συνήθειας, κρύβουν πίσω τους ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης που έχει επισημανθεί πολλάκις από επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων.  

Το δώρο για παράδειγμα, όπως υποστηρίζει στο μνημειώδες ομότιτλο βιβλίο του ο κοινωνιολόγος Μαρσέλ Μος -με την τριπλή του διάσταση της προσφοράς, της αποδοχής και της ανταπόδοσης- έχει συγχωνευθεί προ πολλού με την εξαγορά ή τις δημόσιες σχέσεις και αποτελεί το ανεστραμμένο όνειρο των δεσμών  εξουσίας και διακίνησης της οικονομίας, λειτουργώντας εν τέλει ψευδαισθητικά σαν το τελευταίο καταφύγιο της χαμένης αλληλεγγύης.

Πολυδιάστατη και η αυξημένη φιλανθρωπία των ημερών που μπορεί να ξεκινάει από υπαρξιακές ανάγκες  για να ξεπλύνει ενοχές, να τρέφει ένα γιγαντιαίο εγώ που αρέσκεται να ανεβαίνει στο βάθρο της υπεροχής και στις καλύτερες περιπτώσεις να εμφανίζεται με τη μορφή του κοινωνικού ακτιβισμού ή σαν υποκατάστατο της δικαιοσύνης που δεν απονεμήθηκε. 

Το οικογενειακό τραπέζι γίνεται συχνά η αφορμή άλλοτε για να ενισχυθούν και να επανασυγκολληθούν οι τραυματισμένοι συνεκτικοί ιστοί και άλλοτε για να πυροδοτήσει εκρήξεις από θαμμένες αλήθειες που φέρνουν στο φως τα λαμπιόνια του χριστουγεννιάτικου δένδρου.

Πολλαπλασιασμένα επίσης τα κρούσματα της κατάθλιψης που δεν πλήττει τόσο τους άστεγους, τους μοναχικούς και τους απόκληρους οι οποίοι ούτως ή άλλως έχουν συμφιλιωθεί με την κατάστασή τους, όσο εκείνους  που δεν καταφέρνουν να φορέσουν το χαμογελαστό τους πρόσωπο για να ξεφύγουν από τον πανικό τους, ζηλεύουν ασυνείδητα τη μαζική ευφορία και αρνούνται να συμμετάσχουν.

Όσο δε για τον παχουλό παππούλη που ακούει στο όνομα Άγιος Βασίλης, η καρικατούρα του οποίου φυσικά ουδεμία σχέση έχει με τον σεπτό ιεράρχη, δεν είναι τίποτα άλλο από την πάλη του ανθρώπου με το χρόνο.  Η αλλαγή της χρονιάς  με κανονιές και εντυπωσιακά πυροτεχνήματα σηματοδοτεί ένα είδος εξορκισμού, μια μεταμφιεσμένη απόπειρα να μην παραδεχτούμε την ήττα μας από το άπειρο. 

Όλα τα παραπάνω μαρτυρούν πως η εορταστική περίοδος είναι κυρίως ένα κοινωνιολογικό και οικονομικό φαινόμενο που πόρρω απέχει από το θρησκευτικό της περιεχόμενο, με τον ίδιο τρόπο που τα χρυσοποίκιλτα άμφια δεν μπορούν να εξομοιωθούν με την ταπεινή φάτνη. Η θρησκεία αποτελεί, εθνολογικά μιλώντας, στοιχείο πολιτισμού αλλά δεν τον παράγει. Πολιτισμό παράγει η αναζήτηση, η συμμετοχή στο συλλογικό σώμα, η απόσταση από τα αλάθητα δόγματα.

Αν λοιπόν το ζητούμενο για τους πιστούς είναι η σωτηρία της ψυχής, τότε και τα Χριστούγεννα μοιάζουν με ταξιδάκι αναψυχής μ’ ένα κρυμμένο τραύμα.  

Χρύσα Κακατσάκη

Το άρθρο Οι γιορτές πίσω από τη βιτρίνα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής κατασκεύασε τον τουρίστα. Τον μαντρωμένος άνθρωπο στο all inclusive ξενοδοχείο, το μέρος της μετακινούμενης μάζας  που ακολουθεί πιστά το ωρολόγιο πρόγραμμα σαν να βρίσκεται ακόμα στο σχολείο. Θα πάρει συγκεκριμένη  ώρα το πρωινό του και θα επισκεφθεί μαζί με το υπόλοιπο γκρουπ τους αρχαιολογικούς χώρους, διαρρηγνύοντας – έστω και ακούσια – τη μυστηριακή σιωπή τους. Θα απλώσει το άχρωμο βλέμμα κάτω από τον καυτό ήλιο και την ψάθινη ομπρέλα, θα καταβροχθίσει το πρωί την ιστορία του Παρθενώνα με την ίδια βουλιμία που θα φάει το βράδυ τον μουσακά και το τζατζίκι. Θα στριμωχτεί το σούρουπο στα σοκάκια της Σαντορίνης για να φωτογραφίσει το ηλιοβασίλεμα και θα στηθεί από νωρίς στην ουρά για να θαυμάσει τα αριστουργήματα στο Μουσείο του Λούβρου.

Αντίθετα ο ταξιδιώτης  το πρώτο πράγμα που κάνει, προτού καλά καλά βγάλει το one way εισιτήριό του, είναι να αποβιβασθεί από τον εαυτό του. Χωρίς gps, χωρίς σημαδεμένους χάρτες, θα χώσει στις ελάχιστες αποσκευές του αυτή την απερίγραπτη αύρα, αυτό το άρρητο που αναδύεται από την πρόκληση του άγνωστου. Των άγνωστων τόπων, των άγνωστων ανθρώπων. Προτιμά  να ξενυχτά μεθοκοπώντας με τους ντόπιους  παρά να πίνει τις «μπόμπες» των μπαρ. Nα χάσει το δρόμο παρά να βρει το εστιατόριο με το διεθνές μενού. Να προσθέσει στο άλμπουμ της μνήμης του το άθροισμα των εμπειριών παρά τις θρυμματισμένες εικόνες των αξιοθέατων. 

Η τεχνολογία μπορεί να εξελίσσεται αλλά το προφίλ του τουρίστα κατ’ ουσίαν δεν έχει αλλάξει. Απλώς, τη θέση της κρεμασμένης στον λαιμό φωτογραφικής μηχανής έχει πάρει το ανά χείρας smartphone και η αγωνιώδης αναζήτηση διαμονής ανάμεσα στα rooms to let έχει αντικατασταθεί από τη σιγουριά που προσφέρει η πλατφόρμα airbnb. Δεν δείχνει πλέον τις φωτογραφίες, αυτά τα φωτεινά ξέφτια των αναμνήσεων, σε μια στενή παρέα φίλων αλλά τις ανεβάζει στα social media και εισπράττει likes αντί για επιφωνήματα.

Τέλος, στην ευάριθμη κατηγορία των «αταξίδευτων» ταξιδευτών ανήκουν όσοι περιφέρουν το σώμα τους από το ένα δωμάτιο στο άλλο, αφήνοντας το πνεύμα τους να κυκλοφορεί ελεύθερο, χωρίς διαβατήριο, στους ουρανούς της φαντασίας. Από την μηδενιστική υπαρξιακή εκδοχή του Καβάφη («Καινούργιους τόπους δεν θα βρεις, δε θα ‘βρεις άλλες θάλασσες») μέχρι τη δημιουργική αναπλήρωση του Πεσσόα. «Για να ταξιδέψω φτάνει να υπάρχω: πηγαίνω από μέρα σε μέρα, σαν από σταθμό σε σταθμό στο σιδηρόδρομο του κορμιού μου ή του πεπρωμένου μου, σκυμμένος πάνω από πρόσωπα και χειρονομίες. Όποιος διέσχισε όλες τις θάλασσες, δεν διέσχισε τελικά παρά την μονοτονία του εαυτού του. Έχω δει περισσότερα βουνά απ' όσα υπάρχουν στη γη. Έχω  περάσει από πολιτείες περισσότερο υπαρκτές και τα μεγάλα ποτάμια του πουθενά κυλούσαν κάτω από το ρεμβαστικό μου βλέμμα. Αν ταξίδευα, δε θα αντίκριζα παρά τη θαμπή απομίμηση αυτών που είδα χωρίς να ταξιδέψω. Τα αληθινά τοπία είναι αυτά που μόνοι μας φτιάχνουμε».

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Ταξιδεύω άρα υπάρχω εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.