Ελένη Τσολιά: Η γλώσσα είναι πολύ σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση μιας κοινωνίας

Συναντήσεις

Ο Αντώνης Γεωργίου συναντά την Ελένη Τσολιά, συγγραφέα του βιβλίου Η Ρωσία στον χώρο και τον χρόνο, Εκδόσεις Άπαρσις, 2026 και μιλάνε για το βιβλίο και για τη σημασία της εκμάθησης μια ξένης γλώσσας

Ο αναγνώστης θα ήθελα να κρατήσει την πολυμορφία της Ρωσίας

Παρουσιάση βιβλίου

Βιβλιοπωλείο Περιδιάβαση, Λιβάδια Λάρνακας
Δευτέρα 8 Ιουνίου 2026, 19:30

Πώς θα περιγράφατε το βιβλίο σας σε κάποιον που το συναντά για πρώτη φορά;

Το βιβλίο “Η Ρωσία στον χώρο και τον χρόνο” προσεγγίζει τη Ρωσία με τρόπο διαφορετικό από αυτόν που έχουμε συνηθίσει, καθώς αποτελείται από σύντομα και περιεκτικά κείμενα για την ιστορία,τη λογοτεχνία,την επιστήμη,τη λαογραφία και τη κουζίνα της Ρωσίας. Μέσα από μικρά κείμενα  που διαβάζονται ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, ο αναγνώστης υφαίνει μόνος του την πολύχρωμη εικόνα της πολυδιάστατης αλλά ενιαίας Ρωσίας.

Ποια ήταν η αφορμή που σας οδήγησε στη συγγραφή του βιβλίου; Πώς αποφασίσατε ποια στοιχεία τελικά της χώρας και του πολιτισμού της Ρωσίας θα συμπεριλάβετε;

Το έναυσμα ήταν οι ερωτήσεις των σπουδαστών. Διδάσκω τη ρωσική γλώσσα ως ξένη εδώ και πολλά χρόνια και γνωρίζω πολύ καλά ότι οι σπουδαστές δεν  ενδιαφέρονται στενά και μόνο για τη γλώσσα. Οι ερωτήσεις -απορίες καλύπτουν ένα τεράστιο φάσμα που αφορά την πολιτική, την κουζίνα, τη γεωγραφία, τη θρησκεία και πολλά άλλα. Ερωτήσεις, που μόνο εκ πρώτης όψεως φαίνονται ασύνδετες μεταξύ τους, γιατί στην πραγματικότητα όλα είναι  συνυφασμένα μεταξύ τους: η πολιτική και η γεωγραφία, η θρησκεία και οι δοξασίες, η κουζίνα και η φύση. Εκτός από τις ερωτήσεις των σπουδαστών υπάρχουν και θέματα που συνειδητά επέλεξα, όπως για παράδειγμα οι πρώτες Ρωσίδες επιστημόνισσες, γιατί μέσα από τη ζωή τους αναδεικνύεται ο αγώνας των γυναικών για το δικαίωμα στη μόρφωση καθώς και τα επιστημονικά επιτεύγματά τους.

Πώς θα ορίζατε τον όρο “γλωσσο-πολιτισμικός γραμματισμός” και γιατί είναι σημαντικός για την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας;

Ο γλωσσο-πολιτισμικός γραμματισμός είναι η ικανότητα κατανόησης και συμμετοχής σε μια ξένη κουλτούρα. Η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας βασίζεται κυρίως στη γνώση των γραμματικών δομών της γλώσσας αυτής, όμως η ικανότητα επικοινωνίας με τους φυσικούς ομιλητές είναι πολύ πιο περίπλοκη δεξιότητα η οποία προϋποθέτει την αφομοίωση πολλών πολιτιστικών στοιχείων. Στοιχεία που είναι εξίσου σημαντικά με τα γραμματικά στοιχειά για τη γλωσσική ανάπτυξη και μπορούν να περιορίσουν την ψυχολογική απόσταση από τους φυσικούς ομιλητές της γλώσσας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι  λέξεις που μένουν αμετάφραστες, αυτές που ονομάζονται “εθνολεξιλόγιο”, και αποτελούν πολιτισμικές αναφορές. Αυτές οι λέξεις σχετίζονται με τον υλικό πολιτισμό του κάθε λαού,στην προκειμένη περίπτωση του ρωσικού λαού (π.χ ματριόσκα, σαμοβάρι κ.α.), αλλά και με  τον άυλο πολιτισμό (π.χ ιντελιγκέτνοστ).

Η ξένη γλώσσα είναι ένας καινούργιος τρόπος για να δεις τον κόσμο

Σε ποιον βαθμό μπορεί η γλώσσα να λειτουργήσει ως κλειδί κατανόησης μιας κοινωνίας και ποια είναι τα όρια της σε αυτή τη διαδικασία;

Η γλώσσα σίγουρα είναι πολύ σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση μιας κοινωνίας χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι είναι το μόνο κλειδί. Η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας λειτουργεί ως γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα στους φορείς διαφορετικών γλωσσών. Αν η εκμάθηση εμπλουτίζεται με στοιχεία του υλικού και άυλου πολιτισμού, με γνώσεις ιστορίας, τέχνης και επιστήμης, αυτό δηλαδή που προτείνει η γλωσσο -πολιτισμική μέθοδος διδασκαλίας, τότε ο διδασκόμενος/η διδασκόμενη κατανοεί με μεγαλύτερη ευκολία το σύστημα αξιών, τις κυρίαρχες ιδεολογίες και τις διαφορετικές εμπειρίες ζωής των φυσικών ομιλητών της ξένης γλώσσας. Βέβαια, στόχος δεν είναι η επιβολή του συστήματος αξιών ή κανόνων συμπεριφοράς της “άλλης” κοινωνίας, αλλά η βοήθεια προς τους σπουδαστές/ τις σπουδάστριες και η αποφυγή  καταστάσεων ανεπιτυχούς επικοινωνίας με τους φυσικούς ομιλητές/ομιλήτριες.

Ποιος είναι ο ρόλος του διδάσκοντα μια γλώσσα ως ξένη και τι θεωρείτε πιο δύσκολο σε αυτή την διαδικασία;

Ο δάσκαλος είναι αυτός που οδηγεί τον μαθητή σ’ έναν νέο κόσμο. Αυτός που διδάσκει μια ξένη γλώσσα πρέπει να φωτίσει την πραγματικότητα μέσα στην οποία λειτουργεί η ξένη γλώσσα. Ίσως το πιο δύσκολο σε αυτή τη διαδικασία είναι η προσπάθεια κατανόησης του διαφορετικού, είτε αυτό αφορά τη γραμματική, είτε τα ήθη και τα έθιμα,τις εμπειρίες και τις αντιλήψεις. Η ξένη γλώσσα είναι ένας καινούργιος τρόπος για να δεις τον κόσμο. Αν υποθέσουμε ότι ο περιβάλλων χώρος είναι ένα παζλ τότε η κάθε γλώσσα τον χωρίζει σε διαφορετικά κομμάτια. Αυτό είναι κάτι που αφορά τόσο τις γραμματικές δομές, όσο και τη γενικότερη εικόνα που έχει ο κάθε λαός για τον κόσμο που τον περιβάλλει. Η επιστήμη της φιλολογίας και ο δάσκαλος -φιλόλογος έχουν  ακριβώς αυτή την αποστολή, να είναι η γέφυρα που ενώνει τους ανθρώπους

Στο βιβλίο αναδεικνύετε τη σχέση ελληνικής και ρωσικής γλώσσας και πολιτισμού. Πώς θα περιγράφατε αυτή τη συνάντηση, πέρα από τις γνωστές αφηγήσεις και τις υπερβολές;

Όταν μιλάμε για τις σχέσεις της ελληνικής και της ρωσικής γλώσσας αναφερόμαστε στις σχέσεις της γραπτής ρωσικής γλώσσας με τη γραπτή ελληνική. Η ιστορία της γραπτής ρωσικής γλώσσας αρχίζει με τη δημιουργία του αλφαβήτου που, ως γνωστόν βασίζεται στο ελληνικό. Η δημιουργία του αλφαβήτου για τους Σλάβους και η ιδέα να μεταφραστούν οι Άγιες Γραφές στη σλαβική γλώσσα ήταν ιδέα ριζοσπαστική. Επανάσταση πολιτιστική και γλωσσολογική  αφού μέχρι τότε επικρατούσε η θεωρία της “τριγλωσσίας”, σύμφωνα με την οποία μόνο τρεις γλώσσες θεωρούνταν ιερές: η εβραϊκή, η ελληνική και η λατινική. Στην πορεία των μεταφράσεων έγινε αντιληπτό ότι η γλώσσα, η οποιαδήποτε γλώσσα, μπορούσε να εμπλουτιστεί με καινούργιες λέξεις και έννοιες και ως εκ τούτου κατέρρευσε η θεωρία των ιερών γλωσσών. Αλλά και η μετέπειτα πορεία της γραπτής ρωσικής γλώσσας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ελληνική γλώσσα, λόγω κυρίως των μεταφράσεων. Τις μεταφράσεις, που στην αρχή ήταν  θρησκευτικού περιεχομένου, ακολούθησαν κείμενα νομικού περιεχομένου, που οδήγησαν  στη διοικητική συγκρότηση των  ρωσικών βασιλείων. Τα νομικά κείμενα ακολούθησαν και κείμενα κοσμικού περιεχομένου, όπως για παράδειγμα η μετάφραση του έπους του Διγενή Ακρίτα.
Η δημιουργία του αλφαβήτου και οι μεταφράσεις ήταν μια επανάσταση που συντέλεσε τη μετάβαση από τον προφορικό πολιτισμό στον γραπτό, έστρεψε την αχανή αυτή χώρα προς την ελληνική γλώσσα  και  τον ελληνικό πολιτισμό και μετέτρεψε τους εχθρούς σε φίλους. Επομένως δεν ξέρω τι ακριβώς μπορούμε να ονομάσουμε υπερβολές.

Στόχος δεν είναι η επιβολή του συστήματος αξιών ή κανόνων συμπεριφοράς της “άλλης” κοινωνίας

Πώς θα περιγράφατε τη σημερινή Ρωσία (κοινωνικά, πολιτικά κ.α) μέσα από το πρίσμα αυτής της διαδρομής “στον χώρο και τον χρόνο” που επιχειρείτε;

Ενημερώνομαι και παρατηρώ αδιάλειπτα τη πορεία και τη ζωή της Ρωσίας. Η σύγχρονη Ρωσία είναι  μια χώρα με τεράστια καλλιτεχνική και επιστημονική παραγωγή. Η σύγχρονη λογοτεχνία της έχει βαθιά σύνδεση με την  κλασική της λογοτεχνία  και είναι αδύνατον να γίνει κατανοητή αν δεν ληφθεί αυτό υπόψιν. Για αυτό πιστεύω ότι μόνο η σφαιρική γνώση που συμπεριλαμβάνει  όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση της. Από τους σύγχρονους επιστήμονες διάλεξα να παρουσιάσω τον μαθηματικό Γριγκόρι Πέρελμαν όχι μόνο γιατί έλυσε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των μαθηματικών αλλά κυρίως για το ήθος του.
“Παράξενοι δεν θεωρούνται εκείνοι που δεν έχουν ηθικούς φραγμούς αλλά αυτοί που σαν κι εμένα είναι απομονωμένοι από τους άλλους. (…) Πάντα με συγκινούσε το μοίρασμα των ιδεών και όχι η κριψίνοια και η μανία καταδίωξης με την αποκλειστικότητα και τις ανταμοιβές της” Αυτό είναι ένα μικρό απόσπασμα από τη συνέντευξη του Γριγκόρι Πέρελμαν που μετέφρασα και  είναι ένα μάθημα ηθικής και  προβάλλω ως πρότυπο τον  επιστήμονα που αρνήθηκε την αμοιβή γιατί θεωρεί ότι η πιο υψηλή αμοιβή της διάνοιας είναι τα ίδια τα επιτεύγματά της.

Γιατί υπάρχουν δύο εξώφυλλα;

Αναφορικά με τον σχεδιασμό των εξωφύλλων,θα ήθελα να ευχαριστήσω την κ.Γεωργία Αλεβιζάκη για την εξαιρετικά καλαίσθητη δουλειά της. Ανάμεσα στα έξι εξώφυλλα που είχαν προταθεί αρχικά, τόσο ο εκδότης, ο κ.Γεώργιος Ευσταθίου, όσο κι εγώ ξεχωρίσαμε αυτά τα δύο  ίσως γιατί παραπέμπουν στη ρωσική πρωτοπορία των αρχών του εικοστού αιώνα που είναι μια λαμπρή σελίδα στη ιστορία της ρωσικής τέχνης. Δύο εξώφυλλα για ένα βιβλίο είναι κάτι που δεν συναντάται συχνά και το να  μπορεί ο αναγνώστης να επιλέξει μόνος του πιο εξώφυλλο προτιμά είναι κάτι πρωτοποριακό.

Τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης από το βιβλίο σας και τι κρατάτε εσείς ή ίδια από αυτό;

Ο αναγνώστης θα ήθελα να κρατήσει την πολυμορφία της Ρωσίας, να πάρει μια γεύση από τον πολιτισμό της, να γνωρίσει το σύστημα αξιών της ρωσικής κουλτούρας για να εμπλουτίσει το δικό του, να δει τον κόσμο με τα μάτια μιας άλλης κουλτούρας που είναι και η ουσία της γλωσσο-πολιτισμικής προσέγγισης. Εγώ η ίδια κρατάω την εμπειρία της γραπτής επικοινωνίας που δεν την περιορίζει ο χώρος και ο χρόνος.

Πηγή: dialogos.com.cy

Το βιβλίο διατίθεται

Σολώνειο Κέντρο βιβλίου, Λευκωσία
Βιβλιοπωλεία Κ.Π. Κυριάκου, Λεμεσός (Απέναντι από δικαστήρια)
Περιδιάβαση Βιβλιοπωλείο, Λιβάδια Λάρνακας και ηλεκτρονικά