Χωριά Ποτέμκιν – Η πλαστή πραγματικότητα
Η έκφραση “χωριό Ποτέμκιν”, συναντάται τόσο στα ελληνικά όσο και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. “Χωριό Ποτέμκιν” ονομάζεται κάτι που μόνο κατ’ επίφασιν είναι τέλειο, ενώ στην πραγματικότητα είναι μια άδεια κατασκευή με άρτια πρόσοψη.
Η ιστορία της έκφρασης αυτής σχετίζεται άμεσα με τη ρωσική ιστορία και τον στρατηγό Γριγκόρι Ποτέμκιν. Ο Γριγκόρι Ποτέμκιν (1739-1791) ήταν ένας από τους αξιωματικούς του ρωσικού στρατού που βοήθησαν την αυτοκράτειρα Αικατερίνη Β’ αρχικά να παραμερίσει τον σύζυγό της και νόμιμο διάδοχο του θρόνου, Πέτρο Γ’, και αργότερα να ανέβει η ίδια στον θρόνο της ρωσικής αυτοκρατορίας. Ο νεαρός αξιωματικός ήταν ένας από τους ευνοούμενους της αυτοκράτειρας με τον οποίο διατηρούσε ερωτική σχέση. Παρόλο που η ερωτική τους σχέση μετά από κάποια χρόνια τελείωσε, εντούτοις συνέχισαν να έχουν άριστη συνεργασία γιατί τους έδενε πολύ δυνατή φιλία και αμοιβαία εμπιστοσύνη για την υπόλοιπη ζωή τους.
Ο Γριγκόρι Ποτέμκιν έχοντας καλή μόρφωση ήταν πολιτικά αντάξιος της Αικατερίνης και ήταν σε θέση να κατανοεί και να θαυμάζει τις πολιτικές της ικανότητες. Ήταν ικανότατος στρατιωτικός και αυτός ήταν που ηγήθηκε της νικηφόρας πορείας της Ρωσίας προς τον νότο. Τον Ιούλιο του 1783 η Αικατερίνη Β’ ανήγγειλε την προσάρτηση της Κριμαίας. Υπό το γενικό πρόσταγμα του στρατηγού Γριγκόρι Ποτέμκιν η ρωσική αυτοκρατορία απέκτησε όχι μόνο τεράστιες περιοχές στον νότο αλλά και το δικαίωμα εμπορίου και ναυπήγησης στόλου στη Μαύρη θάλασσα. Τα νέα εδάφη ονομάστηκαν Νοβορωσία, δηλαδή νέα Ρωσία και εκεί δημιουργήθηκε μια σειρά από νέες πόλεις και λιμάνια, εξασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτό την απαραίτητη για τη ρωσική αυτοκρατορία έξοδο προς τη Μαύρη θάλασσα.
Η επίσκεψη της αυτοκράτειρας στα νεοαποκτημένα εδάφη ήταν πανηγυρική. Με τη συνοδεία ξένων πρέσβεων η Αικατερίνη ταξίδεψε στον νότο για να επιθεωρήσει τα νέα εδάφη της αυτοκρατορίας.
“Η κάθοδος του Δνείπερου συνεχίζεται με αργό ρυθμό και μεγαλοπρέπεια. Πάνω στις σημαιοστολισμένες γαλέρες, οι ορχήστρες παίζουν εύθυμους σκοπούς. Ο στολίσκος πλευρίζει συχνά στην όχθη του ποταμού, ώστε να μπορούν η άνασσα και οι προσκεκλημένοι της να βλέπουν από κοντά το πολυποίκιλο πλήθος που έρχεται να λατρέψει τη Μεγαλειότητα Της.Γιρλάντες και χαλιά στολίζουν τις προσόψεις των σπιτιών. Όλα είναι γελαστά, φιλόξενα, ειδυλλιακά. “(Απόσπασμα από το βιβλίο “Μεγάλη Αικατερίνη” του Ανρί Τρουαγιά)
Οι ξένοι πρέσβεις, οι οποίοι συνόδευαν την αυτοκράτειρα, λίγο αργότερα στα απομνημονεύματά τους θα γράψουν ότι όλα ήταν τόσο άψογα που θεώρησαν ότι τα “χωριά Ποτέμκιν” δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένα ωραίο σκηνικό. Κατά μήκος της πορείας της αυτοκράτειρας στο βάθος φαίνονταν ξύλινες πολύχρωμες κατασκευές που έμοιαζαν με πραγματικά χωριά. Πολλές φορές ομάδες από Κοζάκους καβαλάρηδες εμφανίζονταν μέσα στη στέπα πάνω στα πανέμορφα άλογά τους χαιρετίζοντας με ιππικές επιδείξεις την αυτοκράτειρα. Ήταν μια πλαστή, ωραιοποιημένη πραγματικότητα που η Αικατερίνη πολύ πιθανόν να αντιλαμβανόταν ίσως όμως να θεωρούσε φυσική γιατί ήταν ένας αρκετά συνηθισμένος τρόπος τιμής προς το πρόσωπό της.
Ο Γριγκόρι Ποτέμκιν εκτός από εξαίρετος στρατηγός ήταν και σπουδαίος πολιτικός και το δεξί χέρι της αυτοκράτειρας στη μεταμόρφωση των νέων εδαφών. Στα νεοαποκτημένα εδάφη της αυτοκρατορίας είχε ήδη προσελκύσει χριστιανικούς πληθυσμούς, ανάμεσα τους και Έλληνες, είχε κατασκευάσει πλοία και είχε ανοίξει λιμάνια. Τα “χωριά Ποτέμκιν” είχαν προσθέσει στο παρόν τα χρώματα του μέλλοντος, ήταν μια προβολή στο μέλλον και ταυτόχρονα μια επίδειξη μπροστά στους ξένους πρεσβευτές για τις νέες δυνατότητες της ρωσικής αυτοκρατορίας. Οι πρεσβευτές δεν ήταν βέβαια τόσο αφελείς για να μην αντιληφθούν τη σκηνοθεσία, εντούτοις ενημέρωσαν τις κυβερνήσεις τους με ανησυχία για τις νέες προοπτικές της Ρωσίας. Ο Γάλλος πρέσβης κόμης Σεγκύρ στις επιστολές του ανέφερε χαρακτηριστικά ότι αν κανείς αφαιρούσε τα επίπλαστα στοιχεία ήταν εύκολο να αναγνωρίσει ότι αφότου ο Ποτέμκιν ανέλαβε τις απεριόριστες κυβερνητικές του αρμοδιότητες, ο πληθυσμός της Κριμαίας μέσα σε ελάχιστα χρόνια αυξήθηκε θεαματικά.
Από τις αναφορές αυτές των ξένων πρέσβεων που αντιλαμβάνονταν ότι υπήρχαν πολλά τεχνάσματα και η πραγματική κατάσταση δεν ήταν ακριβώς όπως την παρουσίαζε ο στρατηγός Ποτέμκιν εμφανίστηκε, αρχικά στα γαλλικά, ενώ αργότερα πέρασε και σε άλλες γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής, η έκφραση “χωριά Ποτέμκιν” για να δηλωθεί μια επίπλαστη πραγματικότητα, μια οικονομική ή πολιτική κατάσταση που εμφανίζεται ως τέλεια μόνο στην πρόσοψη ενώ στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ένα όμορφο, πολύχρωμο και κούφιο σκηνικό.
