Είπαµε πως το ντουέντε γυρεύει την πληγή, το χείλος του γκρεµού, κι ότι εµφανίζεται πάντα εκεί που οι µορφές χάνονται η µια µέσα στην άλλη σε µια νοσταλγία βαθύτερη απ’ την εξωτερική έκφρασή τους. Είναι σα να συγκεντρώνεται όλος ο δαιµονισµός του κλασικού κόσµου σ’ αυτό το τέλειο θέαµα, σύµβολο του πολιτισµού και της µεγάλης ευαισθησίας ενός λαού που ανακάλυψε τον ωραιότερο θυµό, την ωραιότερη µελαγχολία και τον ωραιότερο πόνο του ανθρώπου.

Το ντουέντε φροντίζει να γεννήσει τον πόνο µέσα στο δράµα, ξεκινώντας από ζωντανές µορφές κι ετοιµάζει τη σκάλα της φυγής απ’ την πραγµατικότητα που µας περιβάλλει. Eπιδρά πάνω στο σώµα της χορεύτριας όπως ο άνεµος πάνω στην άµµο.

Με µαγικές δυνάµεις µεταµορφώνει ένα απλό κορίτσι σε φεγγαρόπληκτη παραλυτική, κάνει ένα τσακισµένο γεροζητιάνο που γυρίζει τις ταβέρνες να κοκκινίζει σαν έφηβος, κρύβει µέσα σε µακριές πλεξίδες το άρωµα του λιµανιού τη νύχτα και κάθε στιγµή εµπνέει στα χέρια κινήσεις που γέννησαν τους χορούς όλων των καιρών. Μα αξίζει να τονιστεί πως το ντουέντε δεν επαναλαµβάνεται ποτέ, όπως τα σχήµατα της θάλασσας δεν επαναλαµβάνονται ποτέ στη θύελλα.

Από τη διάλεξη του Φ. Γ. Λόρκα για το «Ντουέντε», τη μυστηριώδη και ανεξιχνiαστη δυναμη κάθε καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας.

Ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, γεννήθηκε στις 5 Ιουνίου του 1898. Τα ξημερώματα της 19ης Αυγούστου του 1936, εκτελέστηκε στο Βίθναρ της Ισπανίας από παραστρατιωτικούς οπαδούς του Φράνκο που έθαψαν τη σορό του, μαζί με άλλα τρία άτομα που εκτέλεσαν εκείνη την αυγή σε ομαδικό τάφο.

Βίντεο: Ανδαλουσιανό τραγούδι στο οποίο παίζει πιάνο ο Λόρκα. Εκτός από ποιητής και ζωγράφος ήταν και μουσικός

Χρύσα Κακατσάκη

Το άρθρο Το αηδόνι της Ανδαλουσίας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η τήξη των πάγων έχει ξεπεράσει όλες τις προβλέψεις των επιστημόνων. Το αποκορύφωμα της απληστίας για κέρδος είναι πώς οι εταιρείες που προκάλεσαν την καταστροφή, όπως η Shell και η Gazprom, πασχίζουν ήδη να επωφεληθούν απ’ αυτήν με εξορύξεις στην Αλάσκα.   

Σήμερα, παρόλο που ο άνθρωπος ελέγχει σε μεγάλο βαθμό τις φυσικές δυνάμεις και έχει απαλλαγεί από επιδημίες, ενώ μπορεί να εξηγεί την αστρική εξέλιξη και την δομή της κληρονομικότητας, την ίδια στιγμή ασθμαίνει από τα αδιέξοδα της ανάπτυξης και κινδυνεύει από την υπεροψία του. Δεν είναι ο πόλεμος ούτε η πανούκλα, δεν είναι η άκαρδη μοίρα ούτε το χέρι του Θεού που απειλούν τον αφανισμό του ανθρώπινου είδους. Ρύπανση,  φυτοφάρμακα, σκουπίδια, πλαστικά, φωτιές, ανεξέλεγκτες παραγωγικές δραστηριότητες και κάθε λογής λύματα της ανθρώπινης παρουσίας ξοδεύουν αλόγιστα και ασυλλόγιστα το κεφάλαιο της φύσης. Σύμφωνα τον ΟΗΕ σε 7 εκατομμύρια ανέρχονται οι πρόωροι θάνατοι από την κλιματική αλλαγή. Το είχε προφητεύσει ο αρχηγός των Ινδιάνων: « Όταν μαγαρίζεις  συνέχεια το στρώμα σου, κάποια νύχτα θα πλαντάξεις από τις μαγαρισιές σου. 

Όσο λοιπόν εταιρείες και κράτη θα διαγκωνίζονται ποιος θα πρωτοφέρει τα γεωτρύπανα στην ΑΟΖ της Κύπρου, στα θαλάσσια ύδατα της Κρήτης ή σε κάποιο άλλο μέρος, τόσο τα παγόβουνα της Αρκτικής, σε σχήμα SOS, θα κατηφορίζουν προς την Ευρώπη, διαψεύδοντας τους ειδικούς ότι η γηραιά ήπειρος θα μπορούσε να μείνει αμόλυντη από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Όσο επίσης εξακολουθεί να υπάρχει κόσμος που δεν αφήνει να περάσουν τα σύνορά του οι άνθρωποι παρά μόνο τα δηλητήρια, που καταστρέφει το περιβάλλον και που η ποικιλία των ειδών τον ενοχλεί όσο και η ποικιλία των πολιτισμών, τόσο θα λιώνουν σαν τους πάγους και οι βεβαιότητες πως ο πλανήτης  μας είναι άφθαρτος και αιώνιος.

Τι πρέπει να κάνουμε ώστε η γη να απαλλαγεί από τους εφιάλτες της; Την απάντηση έχει δώσει ο Κορνήλιος Καστοριάδης εδώ και πολλά χρόνια. «Το τελευταίο πράγμα που παράγει ο σημερινός πολιτισμός είναι φρόνιμα ανθρώπινα όντα. Κι αν μου έλεγε κανείς:

–  Τι θέλετε λοιπόν; Ν’ αλλάξετε την ανθρωπότητα;
Θα απαντούσα:

– Όχι, κάτι απείρως πιο μετριοπαθές: να αλλάξει η ίδια η ανθρωπότητα τον εαυτό της, όπως το έχει κάνει ήδη δυο-τρεις φορές. Ο μετασχηματισμός της ανθρωπότητας, έννοια ουτοπιστική όσο και απόλυτα αναγκαία, είναι η μόνη που μπορεί να αποκαταστήσει έναν πολιτισμό σε αρμονία με τη φύση και τις ανθρωπιστικές αξίες».

Κακατσάκη Χρύσα

Το άρθρο Ήταν στραβό το κλίμα, το ’φαγε κι ο άνθρωπος εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Δεν υπήρξε δίκη. Ήταν πολύ νέος. Ο θάνατός του ήταν βάναυσος. Το σώμα του δε βρέθηκε ποτέ. Συν το ότι ο Λόρκα υποσχόταν πολλά στη διαμόρφωση και εξέλιξη του ισπανικού πολιτισμού κάνει ακόμα πιο δυσβάσταχτο τον απολογισμό του θανάτου του στους θαυμαστές του. Το παράπονο του ίδιου του Λόρκα; «Έπειτα κατάλαβα ότι είχα δολοφονηθεί. Με έψαξαν σε καφετέριες, νεκροταφεία και εκκλησίες…αλλά δε με βρήκαν. Δε με βρήκαν ποτέ; Όχι. Ποτέ δε με βρήκαν.» (από τον Ποιητή στη Νέα Υόρκη) Προφητικό; Ίσως.

Ιούλιος 1936. Η Ισπανία πλήττεται από τον Εμφύλιο Πόλεμο μεταξύ Εθνικιστών και Δημοκρατικών. Φρανσίσκο Φράνκο και Μανουέλ Αθάνια αντίστοιχα διασταυρώνουν τα ξίφη τους. Αυτά τα ξίφη θα βρουν πολλά θύματα. Οι περισσότεροι όμως θα συμφωνήσουν ότι ο θάνατος του Λόρκα έκανε την ίδια την Ισπανία το μεγαλύτερο θύμα όλων.

Στα 38 του μόλις χρόνια, ο Λόρκα ήταν ήδη πολυταξιδεμένος και κατασταλαγμένος όσον αφορά τόσο την προσωπική όσο και λογοτεχνική του ταυτότητα. Στο ιστορικό του μετράει πολλές ποιητικές συλλογές, θεατρικά έργα και περιοδείες με τη θεατρική του ομάδα «La Barraca» στις αγροτικές περιοχές της Ισπανίας. Κορυφαίες δημιουργίες του αποτελούν «Το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», «Ο Ματωμένος Γάμος» και η «Γέρμα», τραγωδίες με πυρήνα τους το ανθρώπινο στοιχείο και θέμα τους την κοινωνική καταπίεση πάνω σε αυτό. Οι βασανισμένοι ήρωες του Λόρκα «ανεξήγητα» προσπαθούν να ξεφύγουν από ζωές που δεν επέλεξαν και αγάπες αδιέξοδες. «Ήταν μια ακριβής μεταφορά της θλίψης του, γιατί ήταν μια μεγαλοφυΐα που μετέτρεψε την ταλαιπωρία του σε τέχνη». (Ίαν Γκίμπσον)

Ο Λόρκα δεν υπήρξε ποτέ ενεργό μέλος της πολιτικής. Παρόλα αυτά, το πάθος του για την ελευθερία ήταν γνωστό. «Εγώ πάντα θα είμαι στο πλευρό αυτών που δεν έχουν τίποτα και στους οποίους δεν επιτρέπεται καν να απολαύσουν ειρηνικά το τίποτα που έχουν». Για τους δεξιούς ήταν ένας κομμουνιστής και εχθρός της Εκκλησίας. Λίγο πριν τον Εμφύλιο συντάσσει και μία προκήρυξη κατά του φασισμού. Λόγοι αρκετοί και ικανοί για να τον καταστήσουν ένοχο στα μάτια της τοπικής φασιστικής οργάνωσης των οπαδών του δικτάτορα Φράνκο. Κάνει το λάθος να κυκλοφορεί ελεύθερα στη Γρανάδα, μέρος που ελέγχουν ακροδεξιοί στασιαστές. Οι φαλαγγίτες αρχίζουν να τον ενοχλούν στο σπίτι του. Ο ποιητής, νιώθοντας πως κινδυνεύει, βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι ενός φίλου του και μέλος της τοπικής φασιστικής επιτροπής, πιστεύοντας πως δεν θα υποπτεύονταν αυτή την κρυψώνα. Υπολόγισε λάθος. Παρά τις προσπάθειες του φίλου του, ο Λόρκα συλλαμβάνεται και χωρίς να δικαστεί βασανίζεται και δολοφονείται.

Για τους θαυμαστές του Λόρκα, το φασιστικό καθεστώς του Φράνκο (το οποίο προκάλεσε μέχρι και την έως ενός σημείου αποδοκιμασία του Αδόλφου Χίτλερ) δε δίστασε να εκτελέσει ένα διάσημο λογοτέχνη, γνωστής οικογένειας της περιοχής και μέλος της υψηλής κοινωνίας της Ισπανίας. Ο επί 40 χρόνια βιογράφος του όμως, Ίαν Γκίμπσον, υπογραμμίζει πως «η Ισπανία δεν μπορούσε να αποδεχτεί πως ο μεγαλύτερος Ισπανός ποιητής όλων των εποχών ήταν ομοφυλόφιλος. Η ομοφοβία υπήρχε και στα δύο στρατόπεδα του εμφυλίου και ύστερα από αυτόν. Ήταν ένα εθνικό πρόβλημα. Τον Λόρκα τον φθονούσαν για το ταλέντο του, επειδή είχε λεφτά και ήταν επιτυχημένος. Όταν ανέλαβε ο στρατός, η εκτέλεσή του ήταν θέμα χρόνου. Ένας επιτυχημένος, προοδευτικός ομοφυλόφιλος δεν ήταν αποδεκτός στην Ισπανία του Φράνκο». Μάρτυρες της δολοφονίας του λένε πως οι εκτελεστές του καρφίτσωσαν στο πτώμα του ένα σημείωμα που δήλωνε τις πολιτικές του πεποιθήσεις και την ομοφυλοφιλία του.

Ωστόσο, η ομοφυλοφιλία του ως πιθανή αιτία δολοφονίας του άρχισε να εξετάζεται τα τελευταία κυρίως χρόνια και οι σχετικές υποθέσεις είναι λίγο παρακινδυνευμένες. Γεγονός είναι όμως ότι τα ποιήματα του Λόρκα λογοκρίνονταν για να εμφανίζεται ο ίδιος ως «στρέιτ», ακόμα και μετά το ’80, όταν πια η σεξουαλική του ταυτότητα είχε γίνει γνωστή. Αφ’ ενός γιατί κανείς δεν ήθελε να έρθει σε ρήξη με την οικογένειά του, που προσπαθούσε να εξαλείψει αυτό το δεδομένο από τη ζωή και τη δουλειά του, και αφ’ ετέρου γιατί οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί φοβούνταν πως οποιαδήποτε νύξη θα τους στερούσε την πρόσβαση στα αρχεία του μεγάλου ποιητή.

«Η ίδια η οικογένεια του ποιητή εμποδίζει τις ανασκαφές.»

Το μεγάλο μυστήριο όμως είναι μέχρι και σήμερα το σημείο ταφής του. Οι προσπάθειες να αποκαλυφθεί ο τάφος του Λόρκα παραμένουν άκαρπες. Η ίδια η οικογένεια του ποιητή εμποδίζει τις ανασκαφές για να μην «ξυθούν» παλιές πληγές. Δεν είναι λίγοι όμως αυτοί που ισχυρίζονται ότι εκείνοι που παρέδωσαν τον ποιητή στους φαλαγγίτες προέρχονταν από τη συντηρητική οικογένεια του πατέρα του. Η μοναδική ανασκαφή για τα λείψανα του Λόρκα έγινε το 2009 και ήταν αποτυχημένη. Μέλη της ομάδας αναγκάστηκαν να υπογράψουν συμβόλαιο εχεμύθειας που τους επέβαλαν τα ανίψια του Λόρκα ώστε να μη μάθει κανείς πού έσκαβαν. Από τότε δεν έγινε καμία άλλη προσπάθεια για τον εντοπισμό του τάφου και η τοπική κυβέρνηση δέχθηκε σφοδρές επικρίσεις επειδή χρηματοδότησε την ανασκαφή. «Δεν θέλαμε ο φόνος του να θεωρηθεί ένα έγκλημα πάθους, αλλά να παραμείνει πολιτικό έγκλημα. Ήταν δύσκολο για τον πατέρα μου να αποδεχθεί τη σεξουαλική ταυτότητα του θείου μου», δήλωσε πρόσφατα η Λάουρα Γκαρθία Λόρκα, κόρη του αδερφού του ποιητή.

«Ο Λόρκα ανήκει στην ανθρωπότητα και όχι στην οικογένειά του.»

Μόνο πρόσφατα ένας ιστορικός από τη Γρανάδα ισχυρίζεται ότι γνωρίζει πλέον το ακριβές σημείο όπου οι φασίστες έθαψαν τον Λόρκα κι ότι έχει λύσει ένα από τα μεγάλα μυστήρια στην ιστορία της Ισπανίας. Τώρα ζητεί από τις Αρχές και τους απογόνους του ποιητή να άρουν τις επιφυλάξεις τους και να δώσουν άδεια για νέα ανασκαφή καθότι όπως υποστηρίζει «ο Λόρκα ανήκει στην ανθρωπότητα και όχι στην οικογένειά του. Είναι ένα έμβλημα που έδωσε τη ζωή του για την Ισπανία. Είναι μάρτυρας». Ο Μιγκέλ Καμπαγέρο Πέρεθ πέρασε τρία χρόνια κάνοντας φύλλο και φτερό τα αρχεία της αστυνομίας και του στρατού για να φωτίσει τις συνθήκες της εκτέλεσης του Λόρκα.

Παρόλα αυτά, ένα είναι σίγουρο. Ο τραγικός και πρόωρος θάνατος του μεγάλου αυτού συγγραφέα και ποιητή, αλλά και το σπουδαίο έργο που άφησε πίσω του, έκαναν το έργο του πολύ γρήγορα γνωστό. Τα ποιήματά του έγιναν σύμβολο αντίστασης στο φασισμό σε ολόκληρη την Ευρώπη. Το έργο του έγινε ιδιαίτερα γνωστό και στην Ελλάδα. Μεταφράστηκε από πολλούς και άξιους συγγραφείς (Γκάτσο, Ελύτη) και μελοποιήθηκε από τους σημαντικότερους συνθέτες (Χατζηδάκη, Θεοδωράκη, Ξαρχάκο). Η ποίηση του Λόρκα δεν έπαψε ποτέ να συγκινεί και να διαβάζεται γιατί είναι μια ποίηση αληθινή. Το έργο του κυκλοφόρησε ελεύθερα στην πατρίδα του το 1975, αφού πέθανε ο Φράνκο. Όπως και να’ χει όμως, ο θάνατός του έριξε μια σκιά στα σύγχρονα ισπανικά γράμματα. Ογδόντα τέσσερα χρόνια αργότερα, η σκιά αυτή μοιάζει ακόμη πιο βαριά.

Το άρθρο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα – Μια μεγαλοφυΐα που μετέτρεψε την ταλαιπωρία του σε τέχνη εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο Τζάκομο Καζανόβα γεννήθηκε στη Βενετία το 1725. Παιδί καλλιτεχνών, ο πατέρας του ήταν σκηνοθέτης και η μητέρα του ηθοποιός. Σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και άλλα επιστημονικά πεδία στο μοναστήρι Maria della Salute υπό την επίβλεψη του μεγάλου θεολόγου Barbarigo.

Χρησιμοποιούσε την πλούσια μόρφωση και τις γνώσεις του για να καταστρώνει μια σειρά από απάτες. Είχε δημιουργήσει ένα μελάνι το οποίο γινόταν αόρατο λίγο μετά τη χρήση του, το χρησιμοποιούσε στις ερωτικές επιστολές και στην υπογραφή διαφόρων γραμματίων. Επίσης είχε φτιάξει αρώματα για ερωτικές αποπλανήσεις, είχε συγγράψει μια νουβέλα και είχε παρασκευάσει μια χρωστική ουσία για τους υφαντές του κόμη Βαλντστάιν, του τελευταίου προστάτη του.

Οι γνώσεις και η πολυπραγμοσύνη του τον βοήθησαν σε μια ιδιαίτερα δύσκολη κατάσταση, όταν φυλακίστηκε και κατάφερε να αποδράσει με μυθιστορηματικό σχεδόν τρόπο.

Οι αρχές της Βενετίας μπορούσαν να παραβλέψουν τις απάτες που είχαν σχέση με τα τυχερά παιγνίδια, όμως ήταν εξαιρετικά αυστηρές με την κατασκοπεία και τη διαρροή πληροφοριών του κράτους. Ο Καζανόβα είχε πολύ καλές σχέσεις με τον Γάλλο πρέσβη. Tο γεγονός όμως της γνωριμίας τους με την ίδια γυναίκα, έγινε η αιτία να συλληφθεί τη νύχτα της 25^ης Ιουλίου 1755 και να φυλακιστεί χωρίς δίκη. Η μολυβδοσκέπαστη φυλακή βρισκόταν κάτω από το Παλάτι των Δόγηδων και ήταν γνωστή ως “Piombi” («Σίδερα»).

Καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση από τις αρχές, όμως δεν έμαθε ποτέ το λόγο της φυλάκισής του. Έτσι πίστεψε ότι θα έμενε το υπόλοιπο της ζωής του στη φυλακή. Η σκέψη αυτή τον κινητοποίησε ώστε να αναζητήσει τρόπους απόδρασης. Πραγματοποίησε τελικά μια θεαματική απόδραση κατά τη δεύτερη προσπάθειά του. Κανείς ποτέ δεν είχε παραβιάσει τη συγκεκριμένη φυλακή.  

Κατασκεύασε ένα εργαλείο από δύο κομμάτια σιδήρου και μαρμάρου, τα οποία βρήκε κατά τη μικρή βόλτα που έκανε στην οροφή του παλατιού, όταν γινόταν καθαρισμός του κελιού του. Επίσης κατασκεύασε έναν πυρσό από διάφορα υλικά που βρήκε ώστε να μπορεί να βλέπει στο σκοτάδι.

Ξεκίνησε να σκάβει στο κελί του για να ανοίξει μια τρύπα διαφυγής, αλλά έγινε αντιληπτός και του άλλαξαν κελί. Είχε καταφέρει όμως να κρύψει το εργαλείο του στη βίβλο ενός μοναχού συγκρατούμενου, του Marino Balbi.  

Σύμφωνα με τις οδηγίες του Καζανόβα ο μοναχός έσκαψε μια τρύπα στο ταβάνι του κελιού του. Οι δύο άντρες κατάφεραν να αποδράσουν από την οροφή του παλατιού, αφού παραπλάνησαν τον φρουρό  λέγοντάς του ότι ήταν επισκέπτες που είχαν κατά λάθος κλειδωθεί στο παλάτι. Τέλος εγκατέλειψαν τη Βενετία με μια γόνδολα.

Ο Τζάκομο Καζανόβα καθιερώθηκε ως ένας χαρισματικός εραστής, ήταν όμως μια πολυσχιδής προσωπικότητα της εποχής του. Η ιστορία της απόδρασής του κυκλοφόρησε στην Πράγα το 1787 με τίτλο Histoire de ma fuite (H ιστορία της απόδρασής μου). Μετά από αυτό έγινε διάσημος και αποδεκτός στην υψηλή κοινωνία της Ευρώπης.

Είχε μυηθεί στον Τεκτονισμό και είχε ασχοληθεί με τον αποκρυφισμό και την αλχημεία. Ειδικότερα στην τελευταία περίοδο της ζωής του, από το 1785 μέχρι το 1798, στο κάστρο Ντουχτσόφ όπου είχε προσληφθεί ως βιβλιοθηκάριος, αφιερώθηκε στην έρευνα της αλχημείας και τη συγγραφή των απομνημονευμάτων του. Η αυτοβιογραφία του εκδόθηκε μετά το θάνατό του με πολλές περικοπές και κυκλοφόρησε τον 19^ο αιώνα.

Ήταν μια χαρακτηριστική μορφή του 18ου αιώνα, τυχοδιώκτης και κοσμοπολίτης με πάθος για τον τζόγο και τις μεταμφιέσεις. Οι περιπέτειές του έγιναν συνώνυμο του πάθους και της ηδονής.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του οι παράξενες ιστορίες του από το παρελθόν φαίνονταν σχεδόν αλλόκοτες, σε έναν νέο κόσμο που είχε κάνει την εμφάνισή του μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Η εποχή του είχε περάσει ανεπιστρεπτί και οι παλιές αξίες είχαν δώσει τη θέση τους σε καινούργιες.

•  Marion Kaminski, Τέχνη και Αρχιτεκτονική – Βενετία, εκδ. Ελευθερουδάκης.
• https://en.wikipedia.org

Το άρθρο Η απόδραση του Καζανόβα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

“Για την πλήρη κατανόηση της σκηνικής πραγματικότητας και ομορφιάς που επεδίωκα, μου ήταν απαραίτητο να γνωρίσω την αλήθεια και την ποίηση της αυθεντικής ζωγραφικής. Στον κύκλο του Μάμαντοβ βρήκα ανθρώπους σπάνιου ταλέντου, που εκείνον τον καιρό αποτελούσαν τη ρωσική πρωτοπορία στη ζωγραφική και από τους οποίους είχα την τύχη να διδαχτώ πολλά. Ήταν ο Σερόβ, ο Λεβιτάν,οι αδερφοί Βασνετσόβ, ο Καρόβιν, ο Πολένοβ, ο Αστραούχοβ, ο Νέστεροβ και ο Βρούμπελ. “(Φιόντορ Σαλιάπιν.” Η μάσκα και η ψυχή “εκδ. Λέμβος)

Από πολύ μικρή ηλικία ο Βαλεντίν Σερόβ βρέθηκε στον κύκλο των ζωγράφων και των μουσικών του Αμπράμτσεβο. Η οικογένεια Μάμαντοβ ήταν για αυτόν η δεύτερη οικογένεια του. Εδώ ζωγράφισε τον πιο γνωστό του πίνακα”Το κορίτσι με τα ροδάκινα”, ο οποίος σήμερα εκτίθεται στην πινακοθήκη Τρετιακόβσκαγια. Μοντέλο του ήταν η Βέρα Μάμαντοβα, κόρη του Σάββα και της Ελιζαβέτας Μάμαντοβ. Κάτω από το φως που μπαίνει από το παράθυρο, το γεμάτο ζωή ροδαλό, δωδεκάχρονο κορίτσι σε συνδιασμό με τα ριγμένα στο τραπέζι ροδάκινα, συνθέτουν τη φωτεινή, χαρούμενη αίσθηση της ζωής.

“Το μόνο που κατάφερα είναι η φρεσκάδα, αυτή η ιδιαίτερη φρεσκάδα που πάντα αισθάνεσαι στη φύση αλλά απουσιάζει από τους πίνακες.” (Βαλεντίν Σερόβ) 

Η απαλότητα στις προσωπογραφίες του επιτυγχάνεται με χαλαρές πινελιές που μαζί με τις τονικές ιδιαιτερότητες στο χρώμα  συνθέτουν το μοναδικό δικό του στυλ. Η μοντέρνα απεικόνιση του προσώπου είναι συγκερασμένη με την απεικόνιση της προσωπικότητας και του ψυχικού του κόσμου. Ο Βαλεντίν Σερόβ, μετρ στις προσωπογραφίες,φιλοτέχνησε πολλά πορτρέτα της αυτοκρατορικής οικογένειας  των Ρομάνοβ. Οι καλλιτεχνικές του αναζητήσεις δυνδιασμένες  με το διεισδυτικό του βλέμμα συνέθεσαν μοντέρνα πορτρέτα της αυτοκρατορικής οικογένειας όπου οι απεικονιζόμενοι δεν είναι απόμακροι  και μεγαλόπρεποι  αλλά άνθρωποι στα μάτια των οποίων διακρίνεται  θλίψη, καλοσύνη ακόμα και αδυναμία.

Η προσωπογραφία του τελευταίου τσάρου ήταν παραγγελία της συζύγου του. Αρχικά έγινε πρόταση στον Βαλεντίν Σερόβ να ζωγραφίσει το πορτρέτο του τσάρου βασισμένος σε φωτογραφία του, ο ζωγράφος όμως δεν δέχτηκε και ο αυτοκράτορας συμφώνησε να ποζάρει. Ο αυτοκράτορας κοιτάζει τον θεατή φορώντας τα καθημερινά του ρούχα, χωρίς παράσημα και άλλα διακριτικά . Το φόντο είναι λιτό για αυτό και ο θεατής συγκεντρώνει την προσοχή του στο πρόσωπο του Νικόλαου. Το βλέμμα του είναι θλιμμένο σαν να προαισθάνεται  το τραγικό του τέλος. Ο πίνακας και η εικόνα αυτή του τσάρου δεν άρεσε στην αυτοκράτειρα, γι αυτό και ο Σερόβ έκανε ένα αντίγραφο του πίνακα φοβούμενος μήπως ο πίνακάς του καταστραφεί. Ο αυθεντικός πίνακας όντως καταστράφηκε από τους επαναστάτες το 1917. Μέχρι τις μέρες μας έφτασε το ημιτελές αντίγραφο   το οποίο εκτίθεται στην πινακοθήκη Τρετιακόβσκαγια στη Μόσχα.

Η προσπάθειά του να συλλάβει την οπτική εντύπωση που δημιουργεί το φως και την  αρμονία των χρωμάτων της φύσης  ήταν η σύγχρονη ματιά όχι μόνο στην απεικόνιση των προσώπων και της φύσης αλλά και των αρχαίων μύθων. Οι ανασκαφές στις Μυκήνες και στην Κνωσό είχαν διεγείρει τη φαντασία και τη ρομαντική επιθυμία πολλών ζωγράφων που επιθυμούσαν να δουν τις πολύχρυσες Μυκήνες, τις πολυσύνθετες εκπληκτικές τοιχογραφίες της Κνωσού και να ψηλαφήσουν τα μάρμαρα που αντανακλούν το ίδιο φως για τόσους αιώνες. Κατάφερε να πραγματοποίησε το πολυδάπανο αυτό ταξίδι στην Ελλάδα το 1907 μαζί με το φίλο του επίσης ζωγράφο και σκηνογράφο Λέων Μπακστ. Ο Λέων Μπακστ πολλά χρόνια μετά έγραψε το βιβλίο “Ο Σερόβ και εγώ στην Ελλάδα. Ταξιδιωτικές σημειώσεις”, στο οποίο περιγράφει τις εντυπώσεις τους από το ταξίδι αυτό. 

“Αγναντεύωντας τα Χανιά. Τέσσερις ώρες ήμασταν αγκυροβολημένοι μπροστά στα Χανιά. (…) Τρέχω στο κατάστρωμα, ακουμπώ τα ζεστά από το κατράμι καραβόσκοινα, κοιτάζω με ταραχή το άγνωστο, μεγάλοπρεπο νησί. Τι αναπάντεχη Ελλάδα! Αράδες μπροστά μου οι αμμώδεις κοκκινωποί βράχοι, που τους διακόπτουν οι σκουροκίτρινες οριζόντιες γραμμές των κάστρων. (…) Λίγο πιο πάνω, σαν σκορπισμένα κοπάδια, οι σταχτογκρίζοι ελαιώνες. Ακόμα πιο πάνω ξανά γυμνοί, έρημοι, άγριοι και κλασσικοί βράχοι(…) Ο ασημένιος πρωινός ουρανός διαχέει παντού το ζωογόνο, εκτυφλωτικό φως “(Λέων Μπακστ Ο Σερόβ και εγώ στην Ελλάδα. Ταξιδιωτικές σημειώσεις.) 

Στην σύγχρονή τους Ελλάδα έψαχναν την αρχαία Ελλάδα του φωτός, των φιλοσόφων, των τραγωδών και των μύθων. Τον απασχολούσε η σύγχρονη απόδοση των αρχαίων μύθων και το ταξίδι του στην Ελλάδα η επαφή με τη φύση της, η ζωγραφική κάτω από  τον ήλιο ήταν ο δικός του τρόπος στοχασμού και θέασης του χρώματος και του φωτός. Η προσέγγιση του Σερόβ ήταν αυθεντική και καινοτόμα: συνδίασε με τρόπο μοναδικό την ιμπρεσιονιστική ελευθερία με την επικότητα της αρχαιότητας. Οι τοιχογραφίες της Κνωσού  το στοιχείο της γεμάτης ζωντάνια κίνησης, η απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος, η ζωηρότητα των μορφών και τα έντονα χρώματα άφησαν αποτύπωμα στα μετέπειτα έργα του,που ο συνδυασμός των τόνων του μαύρου, του μπλε και του καφέ θυμίζουν πολύ τις τοιχογραφίες της Κνωσού. 

Στον πίνακά του “Η αρπαγή  της Ευρώπης” ο αρχαίος μύθος απεικονίζεται με τρόπο σύγχρονο. Μια απλή, πρωτόγονη σύνθεση, όπου η θάλασσα και ο ουρανός ενώνονται με παραβολικές, κυρτές γραμμές. Η Ευρώπη, με όψη σύγχρονης νεαρής κοπέλας, και ο ταύρος είναι ζωγραφισμένοι με  τα χρώματα των τοιχογραφιών της Κνωσού.

Ο θάνατός του  ήταν ακαριαίος. Τέσσερα μόλις χρόνια μετά το ταξίδι του στην Ελλάδα και ενώ ετοίμαζε τα πινέλα και τα χρώματά του για να αρχίσει ένα καινούργιο πορτρέτο, έπαθε καρδιακή προσβολή. Έζησε μόνο 49 χρόνια, όμως το αυθεντικό αποτύπωμα του στην τέχνη είναι αθάνατο. Οι πειραματισμοί του με το φως και τα χρώματα, η φρεσκάδα των προσωπογραφιών του, η ματιά του που διείσδυσε στα βάθη της ψυχής των εικονιζόμενων καθώς και η Ελλάδα των μύθων και του φωτός αποθανατίστηκαν στους πίνακές του.

Το άρθρο Βαλεντίν Σερόβ – Η σύγχρονη απεικόνιση, το φως και το χρώμα εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Διαβάζοντας  καθημερινά  διάφορες σελίδες ειδήσεων αλλά και blogs παρατήρησα ότι το τελευταίο διάστημα έχει αυξηθεί πάρα πολύ η παραπληροφόρηση.
Και όχι μόνο αυτό. Ορισμένοι τίτλοι, είναι σκοπίμως γραμμένοι με τέτοιο τρόπο ώστε  να παρασύρουν τους αναγνώστες, ποντάροντας περισσότερο στη περιέργεια τους για να πατήσουν να ανοίξουν την είδηση ή το άρθρο.

Υπάρχει πια πληθώρα ενημέρωσης στο ίντερνετ, αλλά και κατά τη γνώμη μου υπάρχει και χειραγώγηση της είδησης. Μιας είδησης κομμένης και ραμμένης κατά πως βολεύει αυτόν που τη βγάζει. Κατά πόσο ο καθένας μπορεί να εμφανίζει την είδηση όπως τον βολεύει, και να χειραγωγεί τους αναγνώστες, ειλικρινά είναι κάτι που δεν πρόκειται ούτε να το καταλάβω ποτέ αλλά και το ανέχομαι με δυσκολία πια σαν άτομο. Γνωρίζω φυσικά και μάλιστα πολύ καλά, ότι αυτού του είδους η ενημέρωση έχει μοναδικό σκοπό την αύξηση της επισκεψιμότητας και φυσικά τα κέρδη από διαφημιστικές υπηρεσίες. Μα η λογική υπάρχει για να επεξεργαζόμαστε. Δεν μένει σε λογικές ηλιθίων και κουτοπόνηρων. Βαρύ ίσως ότι λέω, μα έτσι μας θεωρούν. Βλέπετε η μάζα είναι το καταφύγιο πολλών.

Η σημασία της πληροφορίας είναι σημαντική μα και καθοριστική στις μέρες μας. Της σωστής και αληθινής πληροφορίας όμως. Όχι αυτής που όπως ανέφερα παραπάνω είναι άλλοι οι σκοποί της. Και η σωστή ενημέρωση αγγίζει και την ίδια τη ποιότητα της δημοκρατίας μας. Η ευθύνη μπορεί κυρίως να βαραίνει τον δημοσιογράφο, αλλά και το κοινό πολλές φορές, που διακινεί τέτοιου είδους ενημέρωση και που άθελα του, ή όχι δεν έχει σημασία, γίνεται υποστηρικτής και του μέσου και του δημοσιογράφου. Και κάπως έτσι έχει και γράφεται ένα μεγάλο μέρος της δημοσιογραφίας σήμερα. Και θα τολμήσω να πω, ότι για το “κατάντημα” ενός λαού σήμερα μεγάλη ευθύνη έχουν και αυτοί οι άνθρωποι που λέγονται δημοσιογράφοι – εγώ δεν είμαι- για τις ειδήσεις που μας “πλασσάρουν”. Το γιατί γίνεται έτσι, σε μια άλλη κουβέντα θα το πούμε. Μα τίποτα δεν είναι τυχαίο..

Και όταν συνηθίζεις το τέρας στο τέλος του μοιάζεις κιόλας. Αυτό θέλει αυτή η κάστα των ύποπτων και των πάντα υποψιασμένων επί παντός επιστητού δημοσιογραφίσκων – μαϊντανών. Και ας μη γελιόμαστε. Η πλειοψηφία του κοινού τους είναι πλέον και έτοιμη μα και καλά εκπαιδευμένη και αδημονεί για τέτοιες ειδήσεις και μάλιστα με όλες τις ανατριχιαστικές λεπτομέρειες. Ένα κοινό διψασμένο για θεάματα, βία, σεξ. Ένα κοινό αθόρυβα θυμωμένο από το σύστημα στέκεται σε κατάσταση νιρβάνας μπροστά στις οθόνες του υπολογιστή, μακρυά, μα και αδιαφορώντας για την αληθινή ζωή.

Το άρθρο Η γιορτή της ασημαντότητας εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Ο Γκαίτε αναφέρεται στις τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου λέγοντας ότι:  

Σε κάθε ηλικία του ανθρώπου ανταποκρίνεται μια ορισμένη φιλοσοφία. Το παιδί εμφανίζεται σαν ένας ρεαλιστής, έχει τόση πεποίθηση στη ύπαρξη των αχλαδιών και των μήλων όση και στη δική του ύπαρξη. Ο νέος, εκτεθειμένος καθώς είναι στις εσωτερικές θύελλες, στρέφει αναγκαστικά την προσοχή του στον εαυτό του, ψάχνει μέσα του: μεταβάλλεται σε ιδεαλιστή. Απεναντίας, ο ώριμος άνδρας έχει  κάθε λόγο να γίνει σκεπτικιστής, αμφιβάλλει – με το δίκιο του – αν τα μέσα που έχει επιλέξει για την επίτευξη του σκοπού είναι τα σωστά. Προτού πράξει κάτι, την ώρα που πράττει, έχει κάθε λόγο να κρατάει το νου του σε εγρήγορση, ώστε να μη χρειαστεί αργότερα να μετανοήσει πικρά για μια λανθασμένη επιλογή του. Ο γέροντας όμως θα είναι πάντα μυστικιστής. Βλέπει πόσα πράγματα εξαρτώνται από την τύχη: Κάτι που δεν έχει λογική να ευοδώνεται, κάτι λογικό να πηγαίνει στραβά, τύχη και ατυχία να εξομοιώνονται αναπάντεχα. Έτσι είναι τα πράγματα, έτσι ήσαν πάντα, και τα γηρατειά ηρεμούν με αυτό που είναι τώρα, που ήταν πριν και που θα είναι πάντα.

Οι ηλικίες που διανύει ο άνθρωπος κατά τη διάρκεια της ζωής του, είχαν προβληματίσει σε φιλοσοφικό και καλλιτεχνικό επίπεδο και νωρίτερα.

Το έργο του 13ου αιώνα  Οι τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου του Φιλίππου της Νοβάρα είναι μια πραγματεία για την ηθική συμπεριφορά και τις ιπποτικές αξίες. Περιγράφονται τα τέσσερα στάδια της ζωής του ανθρώπου σύμφωνα με την ηλικία του και όλες οι δραστηριότητες που πρέπει να ακολουθήσει κάποιος για να ζήσει μια ενάρετη ζωή. Επίσης το κείμενο περιέχει και συμβουλές για τις γυναίκες, τις οποίες προτρέπει να μάθουν να διαβάζουν ώστε να μην δέχονται ερωτικές επιστολές από ανεπιθύμητους μνηστήρες.  

Ο πίνακας  Οι τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου του Valentin de Boulogne (1629) απεικονίζει ακριβώς αυτό το ηλικιακό ταξίδι του ανθρώπου. Ο Γάλλος ζωγράφος Valentin de Boulogne είχε σπουδάσει στην Ιταλία και είχε επηρεαστεί βαθιά από τον Caravaggio. Η δραματική φωτοσκίαση (tenebrist) στα έργα του με τις έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς είναι ενδεικτική αυτής της επιρροής. Όπως επίσης και οι συνθέσεις με ομάδες ανθρώπων γύρω από ένα τραπέζι. 

Τα τέσσερα πρόσωπα  κάθονται γύρω από ένα μικρό τραπέζι. Το παιδί κρατά ένα κλουβί πουλιών και το βλέμμα του πλανάται στο χώρο σε ένα ταξίδι ονειροπόλησης. Η φαντασία της παιδικής ηλικίας αποδίδεται με τον πλέον συμβολικό τρόπο.  

Στην αριστερή πλευρά βρίσκεται ο νεαρός, με έκφραση ζωντανή και ματιά η οποία απευθύνεται στο θεατή, σε αντίθεση με όλους τους άλλους. Παίζει ένα μουσικό όργανο σύμβολο διασκέδασης και χαράς. Aποτυπώνεται αριστοτεχνικά η νεότητα με το πάθος και τη δυναμική της ηλικίας. Στη δεξιά πλευρά εικονίζεται ο μεσήλικας με στρατιωτική πανοπλία, στεφάνι και έντονο πορφυρό ύφασμα. Κρατάει ένα βιβλίο που πιθανόν περιέχει κάποιο στρατιωτικό σχεδιασμό αλλά παρουσιάζεται εξουθενωμένος και γέρνει το κεφάλι του στο χέρι του. Το στεφάνι μας πληροφορεί για την επιτυχία του, όμως ο ίδιος έχει αφεθεί στην αγκαλιά του Μορφέα.

Ο ηλικιωμένος άνδρας παρουσιάζεται με ηρεμία και σοφία με βλέμμα αναπόλησης και νοσταλγίας. Κρατάει ένα ποτήρι και μπροστά του βρίσκονται κάποια νομίσματα, στο πρόσωπό του καθρεφτίζεται η στωικότητα και ο στοχασμός.   

Η έντονη φωτοσκίαση προσδίδει μια δραματουργική και μυστικιστική διάθεση στη σύνθεση. Η αλληγορική επίσης σημασία του πίνακα οδηγεί το θεατή σε φιλοσοφικά ερωτήματα και προβληματισμό. Η νομοτέλεια της ανθρώπινης ζωής αποδίδεται με εξαιρετικό τρόπο σε αυτό το έργο που βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.

Πηγές:

1. Γκαίτε, Στοχασμοί 1 – Επιλογή από τα Maximen and Reflexionen   
2. https://frenchofoutremer.ace.fordham.edu
3. ttps://en.wikipedia.org/wiki/Valentin_de_Boulogne
4. https://www.metmuseum.org
5. https://www.nationalgallery.org.uk

Το άρθρο Οι τέσσερις ηλικίες του ανθρώπου εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Το άρθρο ΠΟΛΥΦΕΡΝΗ ΝΥΦΗ εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Η πρώτη γνωριμία τους έγινε στην ταβέρνα «Η Κληματαριά», όπου μαζεύτηκαν οι φίλοι του Κουμβακάλη. Εκτός από αυτούς, παραβρέθηκαν ο Κλείτος Κύρου κι ο Πάνος Θασίτης. «Ήρθε πολλές φορές στη Σαλονίκη και πάντα βρισκόμασταν στο σπίτι μου, σε καμιά ταβέρνα, σε κάποιο διανυκτερεύον καφενείο», γράφει ο Αναγνωστάκης σ’ ένα κείμενό του που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέο επίπεδο (αρ.27, χειμώνας 1997).

*

Το 1996, όταν ετοίμαζα το βιβλίο μου Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας, επισκέφτηκα τον Μανόλη Αναγνωστάκη στο σπίτι του, στην Πεύκη, στην οδό Κρήτης 9. Ήταν παρούσα η σύζυγός του, η Νόρα Αναγνωστάκη, δοκιμιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας, κι ο γιος του ο Ανέστης. Ο ποιητής, πρόθυμος να απαντήσει σε κάθε μου ερώτηση, μου έδωσε αρκετές πληροφορίες για τον εαυτό του και για τον Καββαδία. Μολονότι σπούδασε Ιατρική, μου είπε, από μικρός αγαπούσε τη μουσική και έπαιζε βιολί και κιθάρα, επομένως ήταν φυσικό να συνθέτει τραγούδια.

Ένα βράδυ, χρόνια μετά την πρώτη τους συνάντηση, κάλεσε τον Καββαδία και τους φίλους του σ’ ένα στέκι. Μαζεύτηκαν τέσσερις-πέντε άνθρωποι, ήπιανε, μιλήσανε, τραγουδήσανε, είπανε ανέκδοτα, και ο Αναγνωστάκης με την κιθάρα τραγούδησε τα ποιήματα του πρώτου «Σταυρός του Νότου» και «Cambay’s Water» από τη συλλογή Πούσι. Θυμίζω τους πρώτους στίχους από το πρώτο: «Έβραζε το κύμα του γαρμπή/ ήμαστε κι οι δυο σκυφτοί στο χάρτη/ γύρισες και μου ’πες πως το Μάρτη/ σ’ άλλους παραλλήλους θα ’χεις μπει». Θυμίζω επίσης τους πρώτους στίχους από το δεύτερο: «Φουντάραμε καραμοσάλι στο ποτάμι/ είχε ο πιλότος μας το κούτελο βαμμένο/ “κι αν λείψεις χίλια χρόνια θα σε περιμένω”/ ωστόσο οι κάβοι σού σκληρύναν την παλάμη».

Ο Αναγνωστάκης τραγούδησε πάνω σε ρεμπέτικους σκοπούς, συγκεκριμένα πάνω σ’ ένα τραγούδι του Βασίλη Τσιτσάνη. Η παρέα το χάρηκε πολύ, αλλά ο Καββαδίας μάλλον στενοχωρήθηκε, ακούγοντας τον φίλο του να τραγουδάει. Τον παρατηρούσε με συγκαλυμμένη πίκρα. Ψέλλισε μερικές λέξεις διαμαρτυρίας και σχεδόν έψεξε τον Αναγνωστάκη γι’ αυτό που έκανε: ήταν νεότερός του. Ως λάτρης της κλασικής μουσικής και της όπερας, δυσανασχέτησε για το τόλμημά του, το θεώρησε προσβολή, εμπαιγμό στην ποιητική τέχνη του. Στο τέλος, είπε στον «βέβηλο τραγουδιστή» Αναγνωστάκη μια φράση εν είδει παραπόνου: «Η ειρωνεία είναι το όπλο των αδυνάτων». Νόμιζε πως ο νεαρός γιατρός τον κορόιδευε, πως ειρωνευόταν τους στίχους του, πράγμα που δεν ήταν αλήθεια (ο Αναγνωστάκης είχε βέβαια πολύ χιούμορ, κάτι που φάνηκε αργότερα στα σατιρικά του ποιήματα).

*

Διαβάζοντας τα ποιήματα του Αναγνωστάκη, συμπεραίνουμε πως αγαπούσε πολύ τη θάλασσα και τα καράβια, ίσως επειδή η Θεσσαλονίκη είναι μεγάλο λιμάνι που προκαλεί σχετικούς συνειρμούς. Στα πρώτα του έργα βρίσκουμε πολλές αναφορές στη θάλασσα, τα ταξίδια και τα καράβια, ώστε νομίζουμε πως είναι γραμμένα από ναυτικό. Στο ποίημα «Μια ημερομηνία πριν από χρόνια», που υπάρχει στην ενότητα «Εποχές», διαβάζουμε τους εξής στίχους: «Με τα θαμπά καράβια που φεύγουν και πλανιούνται στο σκοτάδι», «Τι σκέφτονται όλα αυτά τα καράβια μες στη νύχτα», «Τραγουδώντας στα βάθη του πέλαγου στις μακρινές πολιτείες».

Μια συστηματική ανάγνωση των ποιημάτων του θα δείξει και μη ομολογημένες επιρροές από τον Καββαδία. Στο «Ποιήματα που μας διάβασε ένα βράδυ ο λοχίας Otto V…» υπάρχουν οι στίχοι «Κι εγώ που ’χω μια ψυχή παιδική και δειλή/ Που δε θέλει τίποτα άλλο να ξέρει απ’ την αγάπη», οι οποίοι παραπέμπουν ευθέως στο ποίημα του Καββαδία «Μαραμπού»: «Κι εγώ που μόνο εταιρών εγνώριζα κορμιά,/ κι είχα μιαν άβουλη ψυχή δαρμένη απ’ τα πελάη». Επίσης, στο ποίημα «Θα ’ρθει μια μέρα…», όπου μιλάει για ταξίδια από την Αθήνα στο Μοντεβιδέο και στη Σανγκάη, υπάρχει ο στίχος «Τον πρώτο Μάρτη, στον πόλεμο, γνώρισα έναν Εγγλέζο θερμαστή», που θυμίζει το ποίημα του Καββαδία «William George Allum» και τον στίχο «Εγνώρισα κάποια φορά σ’ ένα καράβι ξένο/ έναν πολύ παράξενο Εγγλέζο θερμαστή». Και οι δύο Εγγλέζοι θερμαστές είχαν αγαπήσει παράφορα μια γυναίκα: αυτός του Αναγνωστάκη πέθανε ψιθυρίζοντας ένα γυναικείο όνομα, εκείνος του Καββαδία αυτοκτόνησε μ’ ένα σπαθί στο στήθος, επειδή η γυναίκα που αγάπησε τον απάτησε με κάποιο ναύτη Αράπη.

*

Στο βιβλίο του Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης – Η ζωή και το έργο του – Μια πρώτη απόπειρα κριτικής προσέγγισης, που εκδόθηκε το 1987, ο Αναγνωστάκης περιλαμβάνει κι άλλα σατιρικά στιχουργήματα που τα αποδίδει στον «Φάσση». Σε αυτά βρίσκουμε μιμήσεις αρκετών ποιητών (κυρίως των Καβάφη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσου, Σινόπουλου), αλλά και του Καββαδία. Στο ποίημα «Η δυναστεία των ίμερων» διαβάζουμε: «Και τώρα που η στερνή ώρα σιμώνει/ (το φανάρι του Άλμπορ δεν εφάνη)/ θα πεις: εντ γκουντ ολ γκουντ – ή βέρυ φάνυ/ μ’ αξιοπρέπεια πάντα κρατώντας το τιμόνι» παραπέμπει στο ποίημα του Καββαδία «Black and White»: «Τζίντζερ, που κοιτάς με το γυαλί,/ το φανάρι του Άλμπορ δεν εφάνη./ Βλέπω στο Λονδίνο εγώ τη Fanny/ στο κρεβάτι σου άλλον να φιλεί».

Στο ποίημα «Το ρομαντικό τρίπτυχο» διαβάζουμε: «Κι εγώ, που τόσο απέραντα σε αγάπησα κι αθώα πολύ/ Δίχως ποτέ, γυναίκα ωραία, τίποτα να ζητήσω» παραπέμπει πάλι στο «Μαραμπού» του Καββαδία: «Κι εγώ που μόνο εταιρών εγνώριζα κορμιά/ κι είχα μιαν άβουλη ψυχή δαρμένη απ’ τα πελάη». Στο ποίημα «1870-1942» γράφει: «Απόψε, όπως καθόμαστε, μια διάθεση ρομαντική/ δεν ξέρω πώς, στην ίδια όλους, μας συνεπήρε δίνη/ “Πανσέληνος” το ημερολόγιο έγραφε, λέξη μαγική/ και ξαπλωμένοι ο ένας κοντά στον άλλο είχαμε μείνει», θυμίζει ξανά το «Μαραμπού»: «Μ’ απόψε, τώρα που έπεσεν η τροπική βραδιά/ και φεύγουν προς τα δυτικά των μαραμπού τα σμήνη/ κάτι με σπρώχνει επίμονα να γράψω στο χαρτί/ εκείνο, που παντοτινή κρυφή πληγή μου εγίνη».

Εκτός από την ιεροσυλία να παίξει και να τραγουδήσει τους στίχους του Καββαδία σαν να ήταν ρεμπέτικα τραγούδια, ο Αναγνωστάκης έχει γνωστοποιήσει και κάτι άλλο που έκανε πάλι τον φίλο του να στενοχωρηθεί. Στο κείμενό του «Θυμάμαι τον Κόλια Καββαδία…» στο περιοδικό Νέο επίπεδο γράφει: «Μια φορά του είπα –εγώ ξετρελαμένος τότε με τη γαλλική ποίηση– ότι μοιάζουν τα ποιήματά του με του Levet κι αυτός πρώτη φορά σκυθρώπιασε και δε μίλησε». (Για τις επιρροές του Καββαδία από τον Ανρί-Ζαν-Μαρί-Ετιέν Λεβέ έχει γράψει σχετικό κείμενο ο Ντίνος Χριστιανόπουλος στον τόμο Επτά κείμενα για τον Νίκο Καββαδία, Πολύτυπο, 1982). Ο Λεβέ ήταν ένας από τους τελευταίους συμβολιστές και έγραψε ποιήματα για καράβια και για ναύτες.

Σε κάθε περίπτωση, η φιλία του Μανόλη Αναγνωστάκη με τον Νίκο Καββαδία ήταν γερή και κράτησε μέχρι τον θάνατο του δεύτερου, στις 10 Φεβρουαρίου 1975.

Πηγή

Το άρθρο «Μανόλης Αναγνωστάκης – Νίκος Καββαδίας: μια δυνατή φιλία» εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.

Στις 2 Ιουνίου 1941, στο χωριό Κοντομαρί Χανίων, οι Γερμανοί εκτέλεσαν 23 (;) άνδρες, ως αντίποινα για τις εκτελέσεις και τη σφαγή πολλών Γερμανών αλεξιπτωτιστών, που είχαν πέσει μέσα στους θάμνους. Πτώματα Γερμανών είχαν εντοπιστεί κοντά στο χωριό. Οι Γερμανοί όρμησαν στα σπίτια, έβγαλαν όλο τον κόσμο έξω, ξεχώρισαν τους άνδρες και τους εκτέλεσαν σε παρακείμενο ελαιώνα.

Η εκτέλεση έγινε από ομάδα αλεξιπτωτιστών υπό την ηγεσία του ανθυπολοχαγού της Luftwaffe, Horst Trebes και τη διαταγή του στρατηγού Kurt Student και ήταν η πρώτη μαζική εκτέλεση αμάχων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Franz Peter Weixler

ήταν ο πολεμικός ανταποκριτής της Βέρμαχτ, (ανταποκριτής προπαγάνδας), που φωτογράφισε την εκτέλεση και κράτησε τα αρνητικά, τα οποία με κάποιο τρόπο κατάφερε να τα διοχετεύσει σε έναν φίλο του στην Αθήνα,  παρ’ όλο που το φιλμ κατασχέθηκε από τους ανωτέρους του και αναγκάστηκε να υπογράψει μία δήλωση σύμφωνα με την οποία δεν είχε κρατήσει αντίγραφα.

Λίγο αργότερα, την ίδια χρονιά, ο Weixler έχασε τη θέση του για πολιτικούς λόγους, αλλά ήταν προφανές ότι οι φωτογραφίες είχαν κυκλοφορήσει, γιατί τον Ιανουάριο του 1944 συνελήφθη από την Γκεστάπο, δικάστηκε για προδοσία και φυλακίστηκε. Ο μόνος λόγος που δεν εκτελέστηκε – σύμφωνα με τα λεγόμενά του – ήταν ότι είχε καταστραφεί ο φάκελός του, τόσο στο Βερολίνο, όσο και στο αρχηγείο της Γκεστάπο στη Νυρεμβέργη. “Ένας λόγος που φυλακίστηκα”, αναφέρει, “ήταν ότι είπα την αλήθεια σε φίλους σχετικά με την επιχείρηση των αλεξιπτωτιστών στην Κρήτη, τον Μάιο του 1941 και τράβηξα φωτογραφίες”.

Παρέμεινε έγκλειστος από τις 16 Ιανουαρίου του 1944 μέχρι τον Απρίλιο του 1945, δηλαδή μέχρι το τέλος σχεδόν του πολέμου. Κατόπιν από το σπίτι του στο Krailling, κοντά στο Μόναχο, έγραψε τη μαρτυρία του κατά του Γκαίριγκ, που χρησιμοποιήθηκε στη Δίκη της Νυρεμβέργης. Στη μαρτυρία του αυτή, που συντάχθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1945 και την οποία μεταφράζω από το αυτούσιο κείμενο, αναφέρει όλες τις λεπτομέρειες του ιστορικού της αποτρόπαιας εκτέλεσης:

“Την 1η ή 2α Ιουνίου 1941, βρισκόμουν στο μέρος που είχαμε στρατοπεδεύσει, στην πρωτεύουσα της Κρήτης, τα Χανιά, όταν ένας αξιωματικός με πλησίασε και μου είπε πως εκείνο το απόγευμα επρόκειτο να δω κάτι πολύ ενδιαφέρον. Σε απάντηση της ερώτησής μου, μου είπε ότι ένα τιμωρητικό απόσπασμα επρόκειτο να σταλεί εναντίον διαφόρων χωριών, διότι είχαν βρεθεί κατακρεουργημένα πτώματα γερμανών αξιωματικών. Η ανώτατη διοίκηση της Λουφτβάφε είχε πληροφορηθεί το γεγονός αρκετές μέρες πριν και ο Γκαίριγκ είχε δώσει διαταγή να ληφθούν τα αυστηρότερα μέτρα, όπως η εκτέλεση αντρικού πληθυσμού μεταξύ 18 και 50 ετών. Είπα στον νεαρό αξιωματικό και στον λοχαγό Gericken ότι δεν είχα δει κανένα πτώμα σφαγιασμένου αλεξιπτωτιστή, είχα δει όμως πολλά πτώματα συντρόφων, των οποίων τα πρόσωπα είχαν αρχίσει να αποσυντίθενται από την τροπική ζέστη. Κατόπιν πήγα να δω τον ταγματάρχη Stenzler, ο οποίος μου είπε ότι μία αποστολή του Γερμανικού Υπουργείου Εξωτερικών είχε αναχωρήσει από το Βερολίνο την προηγούμενη μέρα, προκειμένου να διεξαγάγει έρευνα αναφορικά με τη φερόμενη σφαγή των αλεξιπτωτιστών. Είπα στον Strenzler ότι κατά τις πρώτες μέρες της μάχης είχα δει γύπες να τρώνε τα πτώματα των συντρόφων μας. Υπενθύμισα στον ταγματάρχη ότι είχαμε δει αμέτρητα πτώματα συντρόφων μας σε ημι-αποσύνθεση, αλλά ποτέ κάποιον να σκοτώνει ή να σφάζει και συμπλήρωσα επίσης ότι θεωρούσα την εκτέλεση της διαταγής του Γκαίρινγκ στυγνό έγκλημα. Ικέτεψα τον ταγματάρχη Strenzler να μη στείλει το τιμωρητικό απόσπασμα και όταν εκείνος μου διευκρίνησε ότι δεν είναι δική μου δουλειά, πήγα να δω τον  υπολοχαγό Trebes, ο οποίος εκείνη την ώρα έβγαζε λόγο σε μια ομάδα 30 περίπου αντρών. εξηγώντας τους “πόσο σημαντικό ήταν να εκτελεστεί η πράξη όσο το δυνατόν γρηγορότερα, ως αντίποινα για τους συντρόφους μας που είχαν δολοφονηθεί”. Η τιμωρητική αποστολή αποτελείτο από τον υπολοχαγό Trebes, έναν άλλον υπολοχαγό, έναν διερμηνέα, δύο λοχίες και περίπου 25 αλεξιπτωτιστές του 2ου Τάγματος. Ως φωτογράφος της Μεραρχίας μου, μου επιτράπηκε να συνοδεύσω αυτή την αποστολή. Κοντά στο χωριό Μάλεμε, σταματήσαμε και ο Trebes μας έδειξε αρκετά πτώματα στρατιωτών, προφανώς σε στάδιο αποσύνθεσης. Υποκινούσε το μίσος των αντρών εναντίον του πληθυσμού. Συνεχίσαμε την πορεία μας για το χωριό Κοντομαρί. Οι άντρες βγήκαν από τ’ αυτοκίνητα και όρμησαν στα σπίτια της μικρής κοινότητας. Έβγαλαν όλους τους κατοίκους από τα σπίτια τους – άντρες, γυναίκες, παιδιά – και τους συγκέντρωσαν στη μικρή πλατεία. Στο μεταξύ, σε ένα σπίτι βρέθηκε το σακάκι ενός αλεξιπτωτιστή με μια τρύπα από σφαίρα στην πλάτη. Ο Trebes, αφού το εξέτασε, έδωσε εντολή να κάψουν το σπίτι. Ένας άντρας παραδέχτηκε ότι είχε σκοτώσει γερμανό αλεξιπτωτιστή, αλλά δεν ήταν δυνατόν να καταδικάσουμε κανέναν από τους άλλους για εγκλήματα ή λαφυραγωγία και ως εκ τούτου πρότεινα στον Trebes να μην προβεί στην εκτέλεση του σχεδίου και να μας δώσει εντολή να επιστρέψουμε παίρνοντας εκείνον τον άντρα μαζί μας. Όμως εκείνος ξεχώρισε όλους τους άντρες από το πλήθος και δήλωσε στις γυναίκες – μέσω του διερμηνέα – ότι θα τους εκτελέσουν και ότι πρέπει να τους θάψουν μέσα σε δύο ώρες. Όταν ο Trebes γύρισε την πλάτη του για μερικά λεπτά κατάφερα να διευκολύνω εννέα άντρες να δραπετεύσουν. Κατόπιν ο Trebes έβαλε τους άντρες να σχηματίσουν ένα ημικύκλιο, έδωσε τη διαταγή του πυροβολισμού και σε περίπου δεκαπέντε δευτερόλεπτα όλα είχαν τελειώσει”.

Οι φωτογραφίες παραδόθηκαν στα Αρχεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας το 1980 και μία σειρά απ’ αυτές βρίσκεται στο Μνημείο στο Κοντομαρί.

Ο Trebes παρασημοφορήθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα, από τον Γκαίριγκ για τη γενναιότητά του (!) με τον Σταυρό των Ιπποτών.

Τρία χρόνια αργότερα, σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια των στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Νορμανδία.

Ο Student, υπαίτιος για όλα τα αίσχη που έγιναν στην Κρήτη – όπως η σφαγή στην Κάνδανο και στο Κοντομαρί – μετά το τέλος του πολέμου συνελήφθη από τους Βρετανούς και τον Μάιο του 1947 προσήχθη ενώπιον βρετανικού δικαστηρίου με τις κατηγορίες της δολοφονίας και κακομεταχείρισης αιχμαλώτων πολέμου στην Κρήτη. Το αίτημα της Ελλάδας για έκδοσή του, απορρίφθηκε. Τελικά, κρίθηκε ένοχος για τις τρεις από τις οκτώ κατηγορίες και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκιση. Ωστόσο, αποφυλακίστηκε για ιατρικούς λόγους το 1948. Ο Student δεν δικάστηκε ποτέ για εγκλήματα εναντίον πολιτών (!!!).

Ο υπολοχαγός Horst Trebes εξετάζει ένα σακάκι αλεξιπτωτιστή που έχει τρύπα από σφαίρα στην πλάτη. Το σακάκι βρέθηκε στο σπίτι ενός κατοίκου του χωριού, μετά από έρευνα.

Ο υπολοχαγός Horst Trebes κατά την τελετή απονομής του μεταλλίου του.

Πηγές:

Αρχεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας

Fallschirmjager.net

Musings

Η μαρτυρία του Franz Peter Weixler (στα αγγλικά)

Ευχαριστίες στον κύριο Γιώργο Θαλασσινό που έθεσε υπ’ όψη μας το θέμα

από: Palmografos.com – Δείτε καρέ – καρέ τη σφαγή στο Κοντομαρί Χανίων από τους Γερμανούς – Η ιστορία του Franz Peter Weixler

Πηγή

Το άρθρο Η σφαγή στο Κοντομαρί Χανίων από τους Γερμανούς – Η ιστορία του Franz Peter Weixler εμφανίστηκε πρώτα στο PANCRETA ∙ Ειδήσεις, άρθρα & προτάσεις.